Shloka 3
अध्याय १६९ — भीष्मस्य पाण्डवसेनाप्रशंसा तथा शिखण्डिविषये नियमः
Bhīṣma’s Appraisal of Pāṇḍava Forces and His Constraint Regarding Śikhaṇḍin
लब्धास्त्रश्चित्रयोधी च मनस्वी च दृढव्रत: । संस्मरन् वै परिकलेशं स्वपितुर्विक्रमिष्यति
labdhāstraś citrayodhī ca manasvī ca dṛḍhavrataḥ | saṃsmaran vai parikleśaṃ svapitur vikramiṣyati || mahābāhuḥ abhimanyuḥ ratha-yūthapatīnām api yūthapatiḥ | sa śatru-nāśako vīraḥ samarabhūmau arjuna-śrīkṛṣṇayor iva parākramī | sa astravidyāyāḥ vidhivat śikṣāṃ prāptaḥ | sa yuddhasya vicitrāḥ kalāḥ jānāti tathā dṛḍhatayā vratam pālayitā manasvī ca | sa pituḥ kleśaṃ smṛtvā avaśyaṃ parākramaṃ darśayiṣyati ||
ભીષ્મ બોલ્યા—મહાબાહુ અભિમન્યુ અસ્ત્રવિદ્યામાં પૂર્ણ રીતે પ્રશિક્ષિત, યુદ્ધની વિચિત્ર કલાઓમાં નિપુણ, મનસ્વી અને દૃઢવ્રતી છે. પિતાએ સહન કરેલા ક્લેશનું સ્મરણ થતાં જ તે નિશ્ચયે પરાક્રમ પ્રદર્શિત કરશે. તે રથ-યૂથપતિઓમાં પણ યૂથપતિ, શત્રુનાશક વીર છે; રણભૂમિમાં અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ સમાન દુર્ધર્ષ છે. વિધિવત્ અસ્ત્રશાસ્ત્ર શીખીને તે યુદ્ધની સૂક્ષ્મ યુક્તિઓ જાણે છે; નિયમમાં સ્થિર અને દૃઢસંકલ્પ બની પિતૃદુઃખ-સ્મૃતિથી પ્રેરિત થઈ તે સાહસમાં કદી ચૂકશે નહીં.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical ideal of kṣatriya discipline: proper training, steadfast vows, and courageous action. It also shows how remembrance of a parent’s hardship can become a moral impetus for righteous exertion—valor grounded in duty and resolve rather than mere aggression.
In Bhīṣma’s assessment of the warriors, he praises Abhimanyu as a highly trained and inventive fighter, a commander among commanders. Bhīṣma predicts that Abhimanyu will fight with exceptional courage, especially when he recalls his father’s suffering, and compares his battlefield prowess to that of Arjuna and Kṛṣṇa.