Shloka 90
Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)
राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव | कृष्णायाश्व परिक्लेशं संस्मरन् पुरुषो भव,'पाण्डुनन्दन! राज्यसे निर्वासनका, वनवासका और द्रौपदीके अपमानका क्लेश याद करके तो मर्द बनो
sañjaya uvāca | rāṣṭrān nirvāsana-kleśaṁ vanavāsaṁ ca pāṇḍava | kṛṣṇāyāś ca parikleśaṁ saṁsmaran puruṣo bhava ||
સંજય બોલ્યો— હે પાંડવ! રાજ્યમાંથી હાંકી કાઢવાના ક્લેશને, વનવાસની કઠિનતાને અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) પર કરાયેલા અપમાનના દુઃખને સ્મરો. આ અન્યાયોને હૃદયમાં રાખીને પુરુષાર્થ બતાવો—ધર્મ અને મર્યાદા મુજબ દૃઢ થઈ કર્મ કરો.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse urges moral courage: recalling past injustices—banishment, forest exile, and Draupadī’s humiliation—should strengthen a kṣatriya’s resolve to uphold honor and dharma rather than lapse into weakness or indecision.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Sañjaya’s words function as a spur to the Pāṇḍavas: he invokes their history of suffering and Draupadī’s wrongs to press for firm, decisive action as the conflict with the Kauravas approaches.