Shloka 6
दक्षिणा-दिक्, पितृपक्ष-प्रतिष्ठा, तथा कर्मगतिः — Suparṇa’s Cosmographic Instruction
विप्रवर! जिस दिशामें सम्पूर्ण जगत्को उत्पन्न एवं प्रभावित करनेवाले भगवान् सूर्य प्रथम उदित होते हैं, जिस दिशामें संध्याके समय साध्यगण तपस्या करते हैं, जिस दिशामें (गायत्रीजपके द्वारा) पहले वह बुद्धि प्राप्त हुई है, जिसने सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त कर रखा है, धर्मके युगल-नेत्रस्वरूप चन्द्रमा और सूर्य पहले जिस दिशामें उदित होते हैं और (प्रायः: पूर्वाभिमुख होकर धर्मानुष्ठान किये जानेके कारण) जहाँ धर्म प्रतिष्ठित हुआ है तथा जिस दिशामें पवित्र हविष्यका हवन करनेपर वह आहुति सम्पूर्ण दिशाओंमें फैल जाती है, वही यह पूर्वदिशा दिन एवं सूर्यमार्गका द्वार है ।। अत्र पूर्व प्रसूता वै दाक्षायण्य: प्रजा: स्त्रिय: । यस्यां दिशि प्रवृद्धाश्व॒ कश्यपस्यात्मसम्भवा:,इसी दिशामें प्रजापति दक्षकी अदिति आदि कन्याओं-ने सबसे पहले प्रजावर्गको उत्पन्न किया था और इसीमें प्रजापति कश्यपकी संतानें वृद्धिको प्राप्त हुई हैं
yūparṇa uvāca | vipravara! yasyāṃ diśi sampūrṇaṃ jagad utpādya prabhāvayati bhagavān sūryaḥ prathamaṃ udeti, yasyāṃ diśi sandhyāsamaye sādhyagaṇās tapasyanti, yasyāṃ diśi (gāyatrījapena) pūrvam sā buddhir labdhā yā sarvaṃ jagad vyāptavatī, dharmasya yugal-netrasvarūpau candrasūryau prathamaṃ yasyāṃ diśy udetas, yasyāṃ ca prāyaḥ pūrvābhimukhena dharmānuṣṭhānāt dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ, yasyāṃ diśi pavitrahaviṣā hutam āhutiḥ sarvāsu dikṣu prasṛtā bhavati, sā eṣā pūrvā diśā divasas sūryamārgasya ca dvāram || atra pūrvā prasūtā vai dākṣāyaṇyaḥ prajāḥ striyaḥ | yasyāṃ diśi pravṛddhāś ca kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ ||
યૂપર્ણ બોલ્યા— હે વિપ્રવર! જે દિશામાં ભગવાન સૂર્ય પ્રથમ ઉદય પામી સમગ્ર જગતને ઉત્પન્ન કરી પ્રકાશિત કરે છે; જે દિશામાં સંધ્યાકાળે સાધ્યગણ તપ કરે છે; જે દિશામાં ગાયત્રી-જપથી સર્વવ્યાપી બુદ્ધિનો પ્રથમ બોધ થયો; જે દિશામાં ધર્મના યુગલ-નેત્રરૂપ ચંદ્ર અને સૂર્ય પ્રથમ પ્રગટ થાય છે; અને જ્યાં પ્રાયઃ પૂર્વાભિમુખ થઈ ધર્મકર્મ કરવાથી ધર્મ પ્રતિષ્ઠિત થયો છે—તથા જ્યાં પવિત્ર હવિષ્યનું હવન કરવાથી આહુતિ સર્વ દિશાઓમાં પ્રસરે છે—એ જ પૂર્વ દિશા દિવસ અને સૂર્યમાર્ગનું દ્વાર છે. આ જ પૂર્વ પ્રદેશમાં દક્ષની પુત્રીઓએ પ્રથમ પ્રજાવર્ગને જન્મ આપ્યો અને અહીં જ કશ્યપની આત્મસમ્ભવ સંતતિએ વૃદ્ધિ પામી.
युपर्ण उवाच
Educational Q&A
The verse sacralizes the eastern direction as the ‘gateway of day’ and the Sun’s path, grounding this in ritual practice (east-facing rites, havis offerings), ethical symbolism (Sun and Moon as Dharma’s eyes), and cosmological genealogy (Dakṣa’s daughters and Kaśyapa’s progeny). It teaches that orientation and disciplined practice align human conduct with cosmic order (dharma).
Yūparṇa addresses a Brahmin and explains why the east is preeminent: the Sun rises there, celestial beings perform austerities at twilight, spiritual insight is associated with Gāyatrī recitation, and ritual offerings are conceived as spreading to all directions. He then adds a mythic-historical justification by linking the east with primordial creation through Dakṣa’s daughters and the flourishing of Kaśyapa’s descendants.