Adhyaya 4
Svargārohaṇa-parva, Adhyāya 4 — Yudhiṣṭhira’s Vision of the Celestial Assembly (Recognition and Explanation)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Heaven-Ascent Episode) — Recognition of the Transfigured Kin
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira proceeds, honored by devas with ṛṣis and Maruts, to the place where eminent Kurus are present (1). He beholds Govinda (Kṛṣṇa) in a brāhma-like form, recognizable by resemblance to the known deity (2), radiant and attended by personified divine weapons such as the cakra; Arjuna (Phalguna) is depicted as reverentially attending him (3). In other regions Yudhiṣṭhira sees Karṇa, foremost among weapon-bearers, associated with the twelve Ādityas (4); Bhīmasena encircled by the Marut hosts (5); and Nakula and Sahadeva shining in the station of the Aśvins (6). He also sees Draupadī adorned with lotus-garlands, standing in a solar brilliance (7). When Yudhiṣṭhira wishes to question her, Indra explains that she is Śrī in Draupadī-form, who entered human life for his sake, described as non-womb-born and auspicious (8–9), and further notes her creation by Śūlapāṇi (10). Indra identifies Draupadī’s five sons as gandharvas of fire-like splendor (11), points out Dhṛtarāṣṭra as a gandharva-king and an elder kin (12), and clarifies Karṇa as Yudhiṣṭhira’s elder brother, the Sun’s son (13). He then gestures to further assemblies: Vṛṣṇi–Andhaka heroes (including Sātyaki) among divine groups (14), Abhimanyu with Soma (15), Pāṇḍu with Kuntī and Mādrī arriving by vimāna (16), Bhīṣma with the Vasus and Droṇa near Bṛhaspati (17), and other kings and warriors moving with gandharvas, yakṣas, and puṇyajanas; some attain guhyaka destinies through meritorious speech, thought, and action (18–19).
Chapter Arc: देव, ऋषि और मरुद्गणों के मुख से अपनी स्तुति सुनते हुए युधिष्ठिर दिव्य लोक में आगे बढ़ते हैं—जहाँ पृथ्वी के सारे शोक का उत्तर स्वर्ग के दृश्य देने वाले हैं। → स्वर्ग के तेज से दीप्त, दिव्यास्त्रों से युक्त और देवोपम रूपों में अपने प्रियजनों को क्रमशः देखते हुए भी युधिष्ठिर के भीतर प्रश्न उठता है—क्या यह वही सत्य है जिसे उन्होंने पृथ्वी पर दुःख, अपमान और युद्ध के बीच जिया था? → युधिष्ठिर दिव्य रूपों में अपने बंधुओं और सहचरों का साक्षात् दर्शन करते हैं—भीम, द्रौपदी, सात्यकि आदि वृष्णि-अन्धक वीर, चन्द्र-सम द्युति वाले अभिमन्यु, और अंततः अग्नितुल्य तेज से प्रकाशित बड़े भाई कर्ण का भी—जिससे उनके मन में बंधुत्व, न्याय और नियति का चरम बोध एक साथ उमड़ पड़ता है। → स्वर्ग में पुण्यकर्मों के फलस्वरूप प्राप्त विविध गतियों (देव-गति, गन्धर्व-यक्ष-पुण्यजन संगति, गुह्यक-गति आदि) का संकेत मिलता है; युधिष्ठिर को यह प्रत्यक्ष होने लगता है कि पृथ्वी पर जिन संबंधों को कलंक, भ्रम या शाप ने ढका था, वे यहाँ अपने सत्य रूप में प्रकाशित हैं। → युधिष्ठिर के सामने स्वर्गीय व्यवस्था का यह उजला चित्र उनके शेष संशयों को पूरी तरह शांत करेगा या किसी नए नैतिक प्रश्न को जन्म देगा—यह आगे के प्रसंग पर टिकता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अकाल चतुथों5 ध्याय: युधिष्ठटिरका दिव्यलोकमें श्रीकृष्ण, अर्जुन आदिका दर्शन करना वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्छिरो राजा देवै: सर्षिमरुद्गणै: । स्तूयमानो ययौ तत्र यत्र ते कुरुपुड्रवा:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યાર પછી રાજા યુધિષ્ઠિર દેવો, ઋષિઓ અને મરુદગણો સહિત સ્તુતિ પામતા પામતા ત્યાં ગયા, જ્યાં તે કુરુશ્રેષ્ઠો હતા।
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर देवताओं, ऋषियों और मरुद्गणोंके मुँहसे अपनी प्रशंसा सुनते हुए राजा युधिष्ठिर क्रमश: उस स्थानपर जा पहुँचे जहाँ वे कुरुश्रेष्ठ भीमसेन और अर्जुन आदि विराजमान थे ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! ત્યારબાદ દેવો, ઋષિઓ અને મરુદગણોના મુખેથી પોતાની સ્તુતિ સાંભળતા રાજા યુધિષ્ઠિર ક્રમશઃ તે સ્થળે પહોંચ્યા, જ્યાં કુરુશ્રેષ્ઠ ભીમસેન, અર્જુન વગેરે વૈભવથી બિરાજમાન હતા। ત્યાં તેમણે ગોવિંદને બ્રાહ્મ-વપુથી યુક્ત જોયા; અને અગાઉ જોયેલા સાદૃશ્યથી જ તેમને ઓળખી લીધા।
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत स्वर्गायेहरणपर्वमें युधिष्ठिरका देहत्यागविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
તેઓ પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપની કાંતિથી દીપ્તિમાન હતા. તેમની પાસે ચક્ર વગેરે ભયંકર દિવ્ય અસ્ત્ર-શસ્ત્રો પુરુષ-વિગ્રહ ધારણ કરીને જાણે સેવામાં હાજર ઊભાં હતાં।
Verse 4
उपास्यमानं वीरेण फाल्गुनेन सुवर्चसा । तथास्वरूपं कौन्तेयो ददर्श मधुसूदनम,अत्यन्त तेजस्वी वीरवर अर्जुन भगवानकी आराधनामें लगे हुए हैं। कुन्तीकुमार युधिष्ठिरने भगवान् मधुसूदनका उसी स्वरूपमें दर्शन किया इति श्रीमहाभारते स्वर्गारोहणपर्वणि द्रौपद्यादिस्वस्वस्थानगमने चतुर्थो5ध्याय: ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—પ્રભાસ્વી વીર ફાલ્ગુન (અર્જુન) મધુસૂદનની આરાધનામાં લીન હતો ત્યારે કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે ભગવાનને એ જ સ્વરૂપમાં દર્શન કર્યા.
Verse 5
तावुभौ पुरुषव्याप्रौ समुद्री क्ष्य युधिष्ठिरम् । यथावत् प्रतिपेदाते पूजया देवपूजिती,पुरुषसिंह अर्जुन और श्रीकृष्ण देवताओंद्वारा पूजित थे। इन दोनोंने युधिष्ठिरको उपस्थित देख उनका यथावत् सम्मान किया
વૈશંપાયન બોલ્યા—દેવતાઓ દ્વારા પણ પૂજિત એવા તે બે પુરુષવ્યાઘ્ર, અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ, યુધિષ્ઠિરને હાજર જોઈ યોગ્ય રીતથી નજીક ગયા અને યથોચિત સન્માન કર્યું.
Verse 6
अपरस्मिन्नथोद्देशे कर्ण शस्त्रभृतां वरम् द्वादशादित्यसहितं ददर्श कुरुनन्दन:
વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી બીજા પ્રદેશ તરફ નજર કરતાં કુરુનંદન યુધિષ્ઠિરે શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ કર્ણને જોયો; તે દ્વાદશ આદિત્યો સાથે તેજોમય વૈભવમાં વિરાજમાન હતો.
Verse 7
अथापरमस्मिन्नुद्देशे मरुद्गणवृतं विभुम् । भीमसेनमथापश्यत् तेनैव वपुषान्वितम्
પછી બીજા સ્થાને તેમણે વિભુ ભીમસેનને જોયો; તે મરુદગણોથી ઘેરાયેલો હતો અને પહેલાંની જેમ એ જ દેહરૂપ ધારણ કરીને વિરાજમાન હતો.
Verse 8
वायोर्मूर्तिमतः पाश्वें दिव्यमूर्तिसमन्वितम् । श्रिया परमया युक्त सिद्धिं परमिकां गतम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે તેમણે દિવ્યમૂર્તિથી યુક્ત ભીમસેનને, મૂર્તિમાન વાયુદેવની બાજુમાં બેઠેલો જોયો; તે પરમ શ્રીથી યુક્ત હતો અને પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયો હતો.
Verse 9
अश्रिनोस्तु तथा स्थाने दीप्यमानौ स्वतेजसा । नकुलं सहदेवं च ददर्श कुरुनन्दन:,कुरुनन्दन युधिष्ठिरने नकुल और सहदेवको अभश्विनीकुमारोंके स्थानमें विराजमान देखा जो अपने तेजसे उद्दीप्त हो रहे थे
ત્યારે અશ્વિનીકુમારોના સ્થાને, પોતાના તેજથી દીપ્તિમાન એવા નકુલ અને સહદેવને કુરુનંદન યુધિષ્ઠિરે વિરાજમાન જોયા.
Verse 10
तथा ददर्श पाज्चालीं कमलोत्पलमालिनीम् | वपुषा स्वर्गमाक्रम्य तिष्ठन्तीमर्कवर्चसम्
પછી તેમણે કમળ અને ઉત્પલની માળાઓથી અલંકૃત પાંચાલરાજકુમારી દ્રૌપદીને જોયી; તે પોતાના દિવ્ય તેજથી સ્વર્ગલોકને વ્યાપી, સૂર્ય સમી કાંતિથી વિરાજતી હતી.
Verse 11
अखिल सहसा राजा प्रष्टमैच्छद् युधिष्ठिर: । ततो<स्य भगवानिन्द्र: कथयामास देवराट्
રાજા યુધિષ્ઠિરે સહસા સર્વ વિષયે સંપૂર્ણ રીતે પૂછવાની ઇચ્છા કરી; ત્યારે દેવરાજ ભગવાન ઇન્દ્રે પોતે જ તેને બધું કહેવાનું આરંભ કર્યું.
Verse 12
श्रीरेषा द्रौपदीरूपा त्वदर्थे मानुषं गता । अयोनिजा लोककान्ता पुण्यगन्धा युधिछ्टिर
હે યુધિષ્ઠિર! આ જ શ્રીદેવી દ્રૌપદીનું રૂપ ધારણ કરીને તારા માટે માનવલોકમાં આવી હતી. તે અયોનિજા, લોકપ્રિયા અને પુણ્યગંધથી સુવાસિત—મંગલશક્તિનું સાક્ષાત્ સ્વરૂપ છે.
Verse 13
'युधिष्ठिर! ये जो लोककमनीय विग्रहसे युक्त पवित्र गन्धवाली देवी दिखायी दे रही हैं, साक्षात् भगवती लक्ष्मी हैं। ये ही तुम्हारे लिये मनुष्यलोकमें जाकर अयोनिसम्भूता द्रौपदीके रूपमें अवतीर्ण हुई थीं ।।
યુધિષ્ઠિર! તું જે દેવીને જોઈ રહ્યો છે—લોકમોહક રૂપવાળી અને પવિત્ર સુગંધથી સુવાસિત—તે સాక్షાત્ ભગવતી લક્ષ્મી છે. તારા માટે જ તે માનવલોકમાં જઈ અયોનિસંભૂતા દ્રૌપદીના રૂપે અવતરેલી હતી. તમારાં સહવાસાર્થે શૂલપાણિ શિવે તેની રચના કરી; દ્રુપદના કુળમાં જન્મ લઈને તે તમારાં કલ્યાણનો આધાર બની.
Verse 14
“स्वयं भगवान् शंकरने तुमलोगोंकी प्रसन्नताके लिये इन्हें प्रकट किया था और ये ही द्रपदके कुलमें जन्म धारणकर तुम सब भाइयोंके द्वारा अनुगृहीत हुई थीं ।।
વૈશંપાયને કહ્યું—હે રાજન! અગ્નિ સમાન તેજસ્વી અને મહાસૌભાગ્યશાળી આ પાંચ ગંધર્વો ખરેખર દ્રૌપદીના પુત્રો છે—તમારા શૌર્યમય વીર્યમાંથી ઉત્પન્ન, અને અમિત બળ-પરાક્રમથી યુક્ત.
Verse 15
पश्य गन्धर्वराजानं धृतराष्ट्र मनीषिणम् । एनं च त्वं विजानीहि भ्रातरं पूर्वजं पितु:,“इन मनीषी गन्धर्वराज धृतराष्ट्रका दर्शन करो और इन्हींको अपने पिताका बड़ा भाई समझो
વૈશંપાયને કહ્યું—હે ધૃતરાષ્ટ્ર! આ મનીષી ગંધર્વરાજનું દર્શન કર; અને એને તારા પિતાના જ્યેષ્ઠ ભ્રાતા તરીકે ઓળખ.
Verse 16
अयं ते पूर्वजो भ्राता कौन्तेय: पावकद्युति: । सूतपुत्राग्रज: श्रेष्ठो राधेय इति विश्रुत:
વૈશંપાયને કહ્યું—હે કૌંતેય! આ તારો જ્યેષ્ઠ ભ્રાતા છે, અગ્નિ સમાન તેજસ્વી. સૂતપુત્રોમાં અગ્રજ અને શ્રેષ્ઠ—‘રાધેય’ નામે વિખ્યાત.
Verse 17
साध्यानामथ देवानां विश्वेषां मरुतामपि,'राजेन्द्र! उधर वृष्णि और अन्धककुलके सात्यकि आदि वीर महारथियों और महान् बलशाली भोजोंको देखो। वे साध्यों, विश्वेदेवों तथा मरुदगणोंमें विराजमान हैं
વૈશંપાયને કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યાં વृष્ણિ અને અંધક કુલમાં જન્મેલા સાત્યકી આદિ વીર મહારથીઓ તથા મહાબલવાન ભોજોને જો; તેઓ સાધ્યો, વિશ્વેદેવો અને મરુદ્ગણોમાં શોભાયમાન છે.
Verse 18
गणेषु पश्य राजेन्द्र वृष्ण्यन्धकमहारथान् । सात्यकिप्रमुखान् वीरान् भोजांश्वैव महाबलान्
વૈશંપાયને કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ગણોમાં વೃಷ્ણિ-અંધક કુલના મહારથીઓને જો—સાત્યકી-પ્રમુખ તે વીરોને, અને મહાબલવાન ભોજોને પણ.
Verse 19
सोमेन सहितं पश्य सौभद्रमपराजितम् । अभिमन्युं महेष्वासं निशाकरसमद्युतिम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—સોમ સાથે બેઠેલા સુભદ્રાપુત્ર, અપરાજિત મહાધનુર્ધર અભિમન્યુને જુઓ; તેની કાંતિ ચંદ્ર સમાન છે.
Verse 20
एष पाण्डु्महेष्वास: कुन्त्या माद्रया च संगत: । विमानेन सदाभ्येति पिता तव ममान्तिकम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ મહાધનુર્ધર પાંડુ છે, કુંતી અને માદ્રી સાથે. તમારો પિતા પાંડુ દિવ્ય વિમાન દ્વારા વારંવાર અહીં મારા પાસે આવે છે.
Verse 21
वसुभि: सहित पश्य भीष्मं शान्तनवं नृपम् । द्रोणं बृहस्पते: पार्श्वे गुरुमेने निशामय
વૈશંપાયન બોલ્યા—વસુઓ સાથે વિરાજમાન શાંતનુપુત્ર રાજા ભીષ્મને જુઓ. અને બૃહસ્પતિના પાર्श્વે રહેલા દ્રોણાચાર્યને જુઓ—આ પૂજ્ય ગુરુને સારી રીતે નિહાળો.
Verse 22
एते चान्ये महीपाला योधास्तव च पाण्डव । गन्धर्वसहिता यान्ति यक्षपुण्यजनैस्तथा,'पाण्डुनन्दन! ये तुम्हारे पक्षके दूसरे भूपाल योद्धा गन्धर्वों, यक्षों तथा पुण्यजनोंके साथ जा रहे हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે પાંડવ! તમારા પક્ષના આ અન્ય રાજાઓ અને યોધાઓ પણ ગંધર્વો સાથે, તેમજ યક્ષો અને પુણ્યજનોની સંગતમાં આગળ જઈ રહ્યા છે.
Verse 23
गुहाकानां गतिं चापि केचित् प्राप्ता नराधिपा: । त्यक्त्वा देहं जितः स्वर्ग: पुण्यवाग्बुद्धिकर्मभि:
વૈશંપાયન બોલ્યા—કેટલાક નરાધિપોએ ગુહ્યકોની ગતિ પણ પ્રાપ્ત કરી છે. યુદ્ધમાં દેહ ત્યજી, પવિત્ર વાણી, બુદ્ધિ અને કર્મોથી તેમણે સ્વર્ગલોક જીત્યો છે.
Verse 163
“ये रहे तुम्हारे बड़े भाई कुन्तीकुमार कर्ण जो अग्नितुल्य तेजसे प्रकाशित हो रहे हैं। ये ही सूतपुत्रोंके श्रेष्ठ अग्रज थे और ये ही राधापुत्रके नामसे विख्यात हुए थे ।।
વૈશંપાયને કહ્યું—જો, તારો જ્યેષ્ઠ ભાઈ કુંતીપુત્ર કર્ણ, અગ્નિસમાન તેજથી દીપ્તિમાન છે. તે સૂતપુત્રોમાં શ્રેષ્ઠ અગ્રજ હતો અને ‘રાધેય’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. એ પુરુષર્ષભને જો—તે આદિત્યોની સંગતમાં જઈ રહ્યો છે. એ પુરુષપ્રવર કર્ણનું દર્શન કર; તે સૌર દેવતાઓ સાથે પ્રસ્થાન કરે છે.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to correctly interpret transfigured appearances in heaven—why familiar persons are seen in unexpected forms and grouped with specific divine collectives—requiring authoritative explanation rather than inference from earthly narrative alone.
The chapter teaches that epic identity is multi-layered (human role and cosmic affiliation) and that karmic outcomes operate within a structured celestial taxonomy; therefore, ethical evaluation must account for intention, function, and divine order, not only visible historical outcomes.
No explicit phalaśruti formula appears in this unit; its meta-function is inferential—positioning Indra’s clarifications as a closing interpretive key for the epic’s moral accounting and the reader’s understanding of posthumous destinies.