Adhyaya 3
स्वर्गारोहणपर्व — तृतीयोऽध्यायः (Indra and Dharma’s Consolation; Celestial Gaṅgā Purification)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Divine Consolation and Purification Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that after Yudhiṣṭhira stands briefly in the prior grim setting, the devas arrive led by Śakra (Indra), alongside Maruts, Vasus, Aśvins, Rudras, Ādityas, Siddhas, and great ṛṣis. With their luminous presence, the infernal markers—Vaitaraṇī, Kūṭaśālmalī, iron cauldrons, and other punitive visions—cease to appear, and an auspicious, fragrant, cooling wind arises. Indra addresses Yudhiṣṭhira with reassurance: the gods are pleased; his success is secured; and the experience of naraka is described as a necessary sight for kings, interpreted through a doctrine of karmic sequencing (some enjoy merit first then suffer, others suffer first then enjoy). Indra further explains that Yudhiṣṭhira’s brief ordeal corresponds to a residual ethical blemish linked to a ‘vyāja’ (pretext/deception) involving Droṇa, and that similar ‘by pretext’ descents applied to his companions. He is invited to behold his allies and even Karṇa established in their proper stations, and to relinquish grief. Dharma then appears in embodied form, explicitly praising Yudhiṣṭhira’s devotion, truthfulness, forbearance, and self-restraint, stating that this is the third and final test, and clarifying that the earlier perception of the brothers’ suffering was a divinely arranged māyā. Indra and Dharma guide him to the celestial Gaṅgā (Ākāśa-Gaṅgā); upon immersion, Yudhiṣṭhira’s human condition falls away, he attains a divine body, becomes free of enmity and distress, and proceeds surrounded by devas and praised by sages.
Chapter Arc: नरक-दर्शन के धुएँ और भय के बीच युधिष्ठिर को अचानक दिव्य प्रकाश का स्पर्श मिलता है—देवगण आते हैं और तमस छँटने लगता है। → युधिष्ठिर के चारों ओर दिखते विकृत शरीर और पीड़ा के दृश्य एक-एक कर अदृश्य होते हैं; तभी साक्षात् धर्म देह धारण कर उपस्थित होते हैं और इस विचित्र अनुभव का अर्थ खोलने लगते हैं—कर्मफल की दो राशियाँ, शुभ-अशुभ, और उनका क्रम। → धर्म युधिष्ठिर को कर्मफल-क्रम का रहस्य सुनाते हैं: कोई पहले नरक भोगकर फिर स्वर्ग पाता है, और कोई पहले स्वर्ग भोगकर फिर नरक—यह क्रम शेष बचे पुण्य-पाप के ‘भोग’ से तय होता है; साथ ही वे बताते हैं कि यह नरक-दर्शन ‘व्याज’ (उपाय/छल) से कराया गया था। → धर्म स्पष्ट करते हैं कि यह परीक्षा और दर्शन युधिष्ठिर के कल्याण हेतु था; फिर वे युधिष्ठिर को दिखाते हैं कि युद्ध में मारे गए अनेक राजा और योद्धा पापमुक्त होकर स्वर्ग को प्राप्त हो चुके हैं। अंततः युधिष्ठिर की सिद्धि और अक्षय लोकों की प्राप्ति की घोषणा होती है। → धर्म यह भी खोलते हैं कि द्रौपदी और पाण्डव भ्राताओं को भी इसी प्रकार ‘व्याज’ से नरक-दर्शन कराया गया—पाठक के मन में प्रश्न उठता है कि उनके सूक्ष्म दोष क्या थे और स्वर्गारोहण का अंतिम दृश्य कैसे पूर्ण होगा।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत स्वगरिह्हणपर्वमें युधिष्टिरकों नरकका दर्शनविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ ॥/ २ ॥ ऑपन-माज बछ। अल तृतीयो<थध्याय: इन्द्र और धर्मका युधिष्िरको सान्त्वना देना तथा युधिष्ठिरका शरीर त्यागकर दिव्य लोकको जाना वैशम्पायन उवाच स्थिते मुहूर्त पार्थे तु धर्मराजे युधिष्ठिरे । आजम्मुस्तत्र कौरव्य देवा: शक्रपुरोगमा:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! कुन्तीकुमार धर्मराज युधिष्ठिरको उस स्थानपर खड़े हुए अभी दो ही घड़ी बीतने पायी थी कि इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवता वहाँ आ पहुँचे
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે કૌરવ્ય જનમેજય! ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર ત્યાં થોડો જ સમય ઊભા રહ્યા હતા કે શક્ર (ઇન્દ્ર)ના આગેવાને સર્વ દેવતાઓ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 2
सच विग्रहवान् धर्मो राजानं प्रसमीक्षितुम् तत्राजगाम यत्रासौ कुरुराजो युधिषिर:,साक्षात् धर्म भी शरीर धारण करके राजासे मिलनेके लिये उस स्थानपर आये जहाँ वे कुरुराज युधिष्छिर विद्यमान थे
અને સాక్షાત્ ધર્મ પણ દેહ ધારણ કરીને રાજાને પ્રત્યક્ષ જોવા અને પરખવા માટે ત્યાં આવ્યા, જ્યાં કુરુરાજ યુધિષ્ઠિર હાજર હતા.
Verse 3
तेषु भासुरदेहेषु पुण्याभिजनकर्मसु । समागतेषु देवेषु व्यगमत् तत् तमो नृूप,राजन्! जिनके कुल और कर्म पवित्र हैं, उन तेजस्वी शरीरवाले देवताओंके आते ही वहाँका सारा अन्धकार दूर हो गया इति श्रीमहाभारते स्वर्गारोहणपर्वणि युधिष्ठिरतनुत्यागे तृतीयो5ध्याय:
રાજન! જેમનું કુલ અને કર્મ પવિત્ર છે એવા તેજસ્વી દેહવાળા દેવતાઓ આવ્યા કે તરત જ ત્યાંનું સર્વ અંધકાર દૂર થઈ ગયું।
Verse 4
नादृश्यन्त च तास्तत्र यातना: पापकर्मिणाम् | नदी वैतरणी चैव कूटशाल्मलिना सह
ત્યાં પાપકર્મીઓ માટેની યાતનાઓ દેખાતી ન હતી—ન વૈતરણિ નદી, ન કૂટ-શાલ્મલી (કાંટાવાળો ભયંકર શાલ્મલી વૃક્ષ)।
Verse 5
विकृतानि शरीराणि यानि तत्र समन्तत:,ववौ देवसमीपस्थ: शीतलो5तीव भारत | कुरुकुलनन्दन राजा युधिष्ठिरने वहाँ चारों ओर जो विकृत शरीर देखे थे वे सभी अदृश्य हो गये। तदनन्तर वहाँ पावन सुगन्ध लेकर बहनेवाली पवित्र सुखदायिनी वायु चलने लगी। भारत! देवताओंके समीप बहती हुई वह वायु अत्यन्त शीतल प्रतीत होती थी
ભારત! ત્યાં ચારે તરફ દેખાતા વિકૃત શરીરો બધાં અદૃશ્ય થઈ ગયા. ત્યારબાદ પવિત્ર સુગંધ વહન કરતી સુખદાયિની પવન વહેવા લાગી; દેવતાઓની નજીક વહેતી તે વાયુ અત્યંત શીતળ લાગતી હતી।
Verse 6
ददर्श राजा कौरव्यस्तान्यदृश्यानि चाभवन् । ततो वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि:
કૌરવ રાજાએ તે અદ્ભુત ચિહ્નો જોયાં; જે અદૃશ્ય હતાં તે પણ પ્રગટ થઈ ગયાં. ત્યારબાદ સુખસ્પર્શવાળી, પવિત્ર સુગંધ વહન કરતી શુદ્ધ વાયુ વહેવા લાગી।
Verse 7
मरुत: सह शक्रेण वसवश्चाश्चिनौ सह
શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે મરુતગણ, વસુગણ તથા બંને અશ્વિનીકુમારો પણ (ત્યાં હાજર હતા)।
Verse 8
साध्या रुद्रास्तथा55दित्या ये चान्येडपि दिवौकस: । सर्वे तत्र समाजग्मु: सिद्धाश्व॒ परमर्षय:
વૈશંપાયન બોલ્યા—સાધ્ય, રુદ્ર, આદિત્ય તથા અન્ય સર્વ દિવૌકસ ત્યાં એકત્ર થયા; સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. ધર્મ અને આધ્યાત્મિક પરિપૂર્ણતાના પરમ ક્ષણને સાક્ષી કરવા સર્વોચ્ચ સત્તાઓનો એ મહાસમાગમ હતો.
Verse 9
यत्र राजा महातेजा थधर्मपुत्र: स्थितो5भवत् । इन्द्रके साथ मरुद्गण, वसुगण, दोनों अश्विनीकुमार, साध्यगण, रुद्रगण, आदित्यगण, अन्यान्य देवलोकवासी सिद्ध और महर्षि सभी उस स्थानपर आये जहाँ महातेजस्वी धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर खड़े थे ।। ततः शक्र: सुरपति: श्रिया परमया युत:
જ્યાં મહાતેજસ્વી ધર્મપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર ઊભા હતા, ત્યાં ઇન્દ્ર મરુદ્ગણ અને વસુગણ સાથે, બંને અશ્વિનીકુમાર, સાધ્યગણ, રુદ્રગણ, આદિત્યગણ તથા અન્ય દેવલોકવાસી, સિદ્ધ અને મહર્ષિ—બધા જ આવીને સમવেত થયા. ત્યારબાદ પરમ શ્રીથી યુક્ત દેવપતિ શક્ર પ્રગટ થયા.
Verse 10
युधिष्ठिर महाबाहो लोकाश्षाप्यक्षयास्तव,“महाबाहु युधिष्ठिर! तुम्हें अक्षयलोक प्राप्त हुए हैं। पुरुषसिंह! प्रभो! अबतक जो हुआ सो हुआ। अब अधिक कष्ट उठानेकी आवश्यकता नहीं है। आओ हमारे साथ चलो। महाबाहो! तुम्हें बहुत बड़ी सिद्धि मिली है; साथ ही अक्षयलोकोंकी भी प्राप्ति हुई है
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર! અક્ષય લોકો તારા માટે નિશ્ચિત છે. હે પુરુષસિંહ, હે પ્રભુ! જે થયું તે થઈ ગયું. હવે વધુ દુઃખ સહન કરવાની જરૂર નથી. આવ, અમારી સાથે ચાલ. હે મહાબાહો! તને મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે અને સાથે અવિનાશી લોકોની પણ પ્રાપ્તિ થઈ છે.
Verse 11
“महाबाहु युधिष्ठिर! तुम्हें अक्षयलोक प्राप्त हुए हैं। पुरुषसिंह! प्रभो! अबतक जो हुआ सो हुआ। अब अधिक कष्ट उठानेकी आवश्यकता नहीं है। आओ हमारे साथ चलो। महाबाहो! तुम्हें बहुत बड़ी सिद्धि मिली है; साथ ही अक्षयलोकोंकी भी प्राप्ति हुई है
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર! તું અક્ષય લોકો પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે. હે પુરુષસિંહ, હે પ્રભુ! અત્યાર સુધી જે થયું તે થયું. હવે વધુ દુઃખ સહન કરવાની જરૂર નથી. આવ, અમારી સાથે ચાલ. હે મહાબાહો! તને મહાન સિદ્ધિ મળી છે અને તેની સાથે નિત્ય લોકોની પણ પ્રાપ્તિ થઈ છે.
Verse 12
न च मन्युस्त्वया कार्य: शृणु चेद॑ वचो मम | अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्य: सर्वराजभि:,“तात! तुम्हें जो नरक देखना पड़ा है इसके लिये क्रोध न करना। मेरी यह बात सुनो! समस्त राजाओंको निश्चय ही नरक देखना पड़ता है
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ કારણે તું ક્રોધ ન કર; મારી વાત સાંભળ. હે તાત! સર્વ રાજાઓને નિશ્ચિત રીતે નરકનું દર્શન કરવું પડે છે.
Verse 13
शुभानामशुभानां च द्वौ राशी पुरुषर्षभ । यः पूर्व सुकृतं भुड्चक्ते पश्चान्रिरयमेव स:,'पुरुषप्रवर! मनुष्यके जीवनमें शुभ और अशुभ कर्मोंकी दो राशियाँ सज्चित होती हैं। जो पहले ही शुभ कर्म भोग लेता है उसे पीछे नरकमें ही जाना पड़ता है
વૈશંપાયન બોલ્યા— પુરુષશ્રેષ્ઠ! મનુષ્યના જીવનમાં શુભ અને અશુભ કર્મોના બે સંગ્રહ થાય છે. જે પહેલેથી જ પોતાના પુણ્યનું ફળ ભોગવી લે છે, તેને પછી બાકી પાપ ભોગવવા માટે નરકમાં જ જવું પડે છે.
Verse 14
पूर्व नरकभाग् यस्तु पश्चात् स्वर्गमुपैति सः । भूयिष्ठं पापकर्मा यः स पूर्व स्वर्गमश्षुते,'परंतु जो पहले नरक भोग लेता है वह पीछे स्वर्गमें जाता है। जिसके पास पापकर्मोका संग्रह अधिक है वह पहले ही स्वर्ग भोग लेता है
વૈશંપાયન બોલ્યા— જે પહેલે નરકનો ભાગ ભોગવે છે, તે પછી સ્વર્ગને પામે છે. પરંતુ જેના પાપકર્મોનો સંગ્રહ વધુ હોય, તે પહેલે સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે અને પછી દુઃખદ પરિણામ ભોગવે છે.
Verse 15
तेन त्वमेवं गमितो मया श्रेयोडर्थिना नूप । व्याजेन हि त्वया द्रोण उपचीर्ण: सुतं प्रति
અતએવ, હે નૃપ! તારા સાચા શ્રેયની ઇચ્છાથી મેં તને આ રીતે દોરી લીધો. કારણ કે તારા દ્વારા જ એક બહાને દ્રોણને પોતાના પુત્ર પ્રત્યે વિશેષ અનુરાગથી વર્તવા પ્રેરિત કરવામાં આવ્યો હતો.
Verse 16
यथैव त्वं तथा भीमस्तथा पार्थो यमौ तथा
તમે જેમ છો, તેમ ભીમ પણ છે; તેમ જ પાર્થ છે; અને તેમ જ તે બંને યમજ પણ છે.
Verse 17
आगच्छ नरशार्दूल मुक्तास्ते चैव कल्मषात्,'पुरुषसिंह! आओ, वे सभी पापसे मुक्त हो गये हैं। भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे पक्षके जो-जो राजा युद्धमें मारे गये हैं वे सभी स्वर्गलोकमें आ पहुँचे हैं। चलो, उनका दर्शन करो
આવો, નરશાર્દૂલ! તેઓ બધા કલ્મષથી મુક્ત થયા છે.
Verse 18
स्वपक्ष्याश्वैव ये तुभ्यं पार्थिवा निहता रणे । सर्वे स्वर्गमनुप्राप्तास्तान् पश्य भरतर्षभ,'पुरुषसिंह! आओ, वे सभी पापसे मुक्त हो गये हैं। भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे पक्षके जो-जो राजा युद्धमें मारे गये हैं वे सभी स्वर्गलोकमें आ पहुँचे हैं। चलो, उनका दर्शन करो
પુરુષસિંહ! આવો—તેઓ બધા પાપથી મુક્ત થઈ ગયા છે. ભરતશ્રેષ્ઠ! તમારા પક્ષના જે-જે રાજા રણમાં નिहત થયા, તેઓ બધા સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત થયા છે; ચાલો, તેમનું દર્શન કરો.
Verse 19
कर्णश्रैव महेष्वास: सर्वशस्त्रभृतां वर: । स गत: परमां सिद्धि यदर्थ परितप्यसे,“तुम जिनके लिये सदा संतप्त रहते हो वे सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाधनुर्धर कर्ण भी परम सिकद्धिको प्राप्त हुए हैं
અને કર્ણ પણ—તે મહાધનુર્ધર, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ—પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયો છે; જેના માટે તમે સદા સંતપ્ત રહો છો.
Verse 20
त॑ पश्य पुरुषव्याप्रमादित्यतनयं विभो । स्वस्थानस्थं महाबाहो जहि शोकं नरर्षभ,'प्रभो! नरश्रेष्ठ! महाबाहो! तुम पुरुषसिंह सूर्यकुमार कर्णका दर्शन करो। वे अपने स्थानमें स्थित हैं। तुम उनके लिये शोक त्याग दो
પ્રભુ! નરશ્રેષ્ઠ! મહાબાહો! સૂર્યપુત્ર, પુરુષસિંહ કર્ણને જુઓ—તે પોતાના સ્થાનમાં સ્થિત છે; તેથી તેના માટે શોક ત્યજી દો.
Verse 21
भ्रातृश्चान्यांस्तथा पश्य स्वपक्ष्याश्रैव पार्थिवान् । स्वं स्वं स्थानमनुप्राप्तान् व्येतु ते मानसो ज्वर:,“अपने दूसरे भाइयोंको तथा पाण्डवपक्षके अन्यान्य राजाओंको भी देखो। वे सब अपने-अपने योग्य स्थानको प्राप्त हुए हैं। उन सबकी सद्गतिके विषयमें अब तुम्हारी मानसिक चिन्ता दूर हो जानी चाहिये
તમારા અન્ય ભાઈઓને તથા તમારા પક્ષના અન્ય રાજાઓને પણ જુઓ. તેઓ બધા પોતપોતાના સ્થાનને પ્રાપ્ત થયા છે; હવે તમારા મનનો જ્વર—ચિંતા—દૂર થાઓ.
Verse 22
कृच्छू पूर्व चानुभूय इत:प्रभूति कौरव । विहरस्व मया साथे गतशोको निरामय:,“कुरुनन्दन! पहले कष्टका अनुभव करके अबसे तुम मेरे साथ रहकर रोग-शोकसे रहित हो स्वच्छन्द विहार करो
હે કૌરવ! પહેલાં કષ્ટનો અનુભવ કરીને હવે થી મારી સાથે રહી, શોકરહિત અને નિરામય બની સ્વચ્છંદ વિહાર કરો.
Verse 23
कर्मणां तात पुण्यानां जितानां तपसा स्वयम् । दानानां च महाबाहो फल प्राप्रुहि पार्थिव,“तात! महाबाहु! पृथ्वीनाथ! अपने किये हुए पुण्यकर्मोंका, तपस्यासे जीते हुए लोकोंका और दानींका फल भोगो
વૈશંપાયન બોલ્યા— તાત! મહાબાહુ પૃથ્વીનાથ! હવે તારા પોતાના પુણ્યકર્મોના, તપસ્યાથી જીતેલા લોકોના અને દાનના પ્રતિફળના ફળ પ્રાપ્ત કરી તેનો ભોગ કર।
Verse 24
अद्य त्वां देवगन्धर्वा दिव्याश्षाप्सरसो दिवि | उपसेवन्तु कल्याण्यो विरजो<म्बरभूषणा:,“आजसे देव, गन्धर्व तथा कल्याणस्वरूपा दिव्य अप्सराएँ स्वच्छ वस्त्र और आभूषणोंसे विभूषित हो स्वर्गलोकमें तुम्हारी सेवा करें
વૈશંપાયન બોલ્યા— આજથી સ્વર્ગમાં દેવો, ગંધર્વો અને કલ્યાણમય દિવ્ય અપ્સરાઓ—નિર્મળ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ—તારી સેવા કરે।
Verse 25
राजसूयजिताॉल्लोकान श्वमेधाभिवर्धितान् । प्राप्रुहि त्वं महाबाहो तपसश्न महाफलम्,“महाबाहो! राजसूय यज्ञद्वारा जीते हुए तथा अश्वमेध यज्तद्वारा वृद्धिको प्राप्त हुए पुण्य लोकोंको प्राप्त करो और अपने तपके महान् फलको भोगो
વૈશંપાયન બોલ્યા— મહાબાહુ! રાજસૂય યજ્ઞથી જીતેલા અને અશ્વમેધ યજ્ઞથી વધુ વધારાયેલા તે પુણ્યલોકોને પ્રાપ્ત કર; અને તારા તપનું મહાફળ ભોગવ।
Verse 26
उपर्युपरि राज्ञां हि तव लोका युधिष्छिर । हरिश्वन्द्रसमा: पार्थ येषु त्वं विहरिष्यसि,“कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर! तुम्हें प्राप्त हुए सम्पूर्ण लोक राजा हरिश्वन्द्रके लोकोंकी भाँति सब राजाओंके लोकोंसे ऊपर हैं; जिनमें तुम विचरण करोगे
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે યુધિષ્ઠિર, હે પાર્થ! તને પ્રાપ્ત થયેલા લોક નિશ્ચયે અન્ય રાજાઓના લોકોથી ઉપર છે—રાજા હરિશ્ચંદ્રના લોક સમાન; તે ઉચ્ચ લોકોમાં તું વિહાર કરશ।
Verse 27
मान्धाता यत्र राजर्षियत्र राजा भगीरथ: । दौष्यन्तिर्यत्र भरतस्तत्र त्वं विहरिष्यसि
વૈશંપાયન બોલ્યા— જ્યાં રાજર્ષિ માંધાતા છે, જ્યાં રાજા ભગીરથ છે, અને જ્યાં દૌષ્યંતિ ભરત છે—ત્યાં તું પણ આનંદથી વિહાર કરશ।
Verse 28
“जहाँ राजर्षि मान्धाता, राजा भगीरथ और दुष्यन्तकुमार भरत गये हैं, उन्हीं लोकोंमें तुम भी विहार करोगे ।। एषा देवनदी पुण्या पार्थ त्रैलोक्यपावनी । आकाशगड़् राजेन्द्र तत्राप्लुत्य गमिष्यसि,'पार्थ! ये तीनों लोकोंको पवित्र करनेवाली पुण्यसलिला देवनदी आकाशगड़ा हैं। राजेन्द्र! इनके जलमें गोता लगाकर तुम दिव्य लोकोंमें जा सकोगे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જ્યાં રાજર્ષિ માંધાતા, રાજા ભગીરથ અને દુષ્યંતપુત્ર ભરત ગયા છે, એ જ લોકોમાં તું પણ વિહાર કરશ. હે પાર્થ! આ દેવનદી પુણ્ય છે, ત્રિલોકને પાવન કરનારી—આકાશગંગા. હે રાજેન્દ્ર! તેના જળમાં ડૂબકી લગાવી તું દિવ્ય લોકોમાં ગમન કરશ.
Verse 29
अत्र स्नातस्य भावस्ते मानुषो विगमिष्यति । गतशोको निरायासो मुक्तवैरो भविष्यसि,“मन्दाकिनीके इस पवित्र जलमें स्नान कर लेनेपर तुम्हारा मानव-स्वभाव दूर हो जायगा। तुम शोक, संताप और वैरभावसे छुटकारा पा जाओगे”
અહીં સ્નાન કરવાથી તારો માનવભાવ દૂર થઈ જશે. તું શોકમુક્ત, ક્લેશવિહિન અને વૈરભાવથી મુક્ત બનશે.
Verse 30
एवं ब्रुवति देवेन्द्रे कौरवेन्द्रं युधिष्ठिरम् । धर्मो विग्रहवान् साक्षादुवाच सुतमात्मन:,देवराज इन्द्र जब इस प्रकार कह रहे थे, उसी समय शरीर धारण करके आये हुए साक्षात् धर्मने अपने पुत्र कौरवराज युधिष्ठिससे कहा--
દેવરાજ ઇન્દ્ર કૌરવેન્દ્ર યુધિષ્ઠિરને આ રીતે કહી રહ્યા હતા, તે જ સમયે સాక్షાત્ ધર્મ દેહ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા અને પોતાના પુત્રને સંબોધ્યા.
Verse 31
भो भो राजन महाप्राज्ञ प्रीतो5स्मि तव पुत्रक । मद्धकत्या सत्यवाक्यैश्नल क्षमया च दमेन च,“महाप्राज्ञ नरेश! मेरे पुत्र! तुम्हारे धर्मविषयक अनुराग, सत्यभाषण, क्षमा और इन्द्रियसंयम आदि गुणोंसे मैं बहुत प्रसन्न हूँ
હે હે રાજન, મહાપ્રાજ્ઞ! હે મારા પુત્ર! મારી પ્રત્યેની તારી ભક્તિ, સત્યવચન, ક્ષમા અને ઇન્દ્રિયદમથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું.
Verse 32
एषा तृतीया जिज्ञासा तव राजन् कृता मया | न शकक््यसे चालयितु स्वभावात् पार्थ हेतुतः,“राजन! यह मैंने तीसरी बार तुम्हारी परीक्षा ली थी। पार्थ! किसी भी युक्तिसे कोई तुम्हें अपने स्वभावसे विचलित नहीं कर सकता
હે રાજન! આ મેં તારી ત્રીજી પરીક્ષા લીધી હતી. હે પાર્થ! કોઈ પણ કારણ કે યુક્તિથી તને તારા સ્વભાવથી ચલિત કરી શકાય તેમ નથી.
Verse 33
पूर्व परीक्षितो हि त्व॑ं प्रश्नाद् द्वैृतवने मया । अरणीसहितस्यार्थ तच्च निस्तीर्णवानसि,'द्वैतववनमें अरणिकाष्ठका अपहरण करनेके पश्चात् जब यक्षके रूपमें मैंने तुमसे कई प्रश्न किये थे वह मेरे द्वारा तुम्हारी पहली परीक्षा थी। उसमें तुम भलीभाँति उत्तीर्ण हो गये
વૈશંપાયન બોલ્યા—પૂર્વે દ્વૈતવનમાં, અરણિકાષ્ઠ અપહૃત થયા પછી, પ્રશ્નો દ્વારા મેં તારી પરીક્ષા લીધી હતી. તે પરીક્ષામાં તું ઉત્તમ રીતે ઉત્તીર્ણ થયો.
Verse 34
सोदर्येषु विनष्टेषु द्रौपद्या तत्र भारत । श्वरूपधारिणा तत्र पुनस्त्व॑ मे परीक्षित:,“भारत! फिर द्रौपदीसहित तुम्हारे सभी भाइयोंकी मृत्यु हो जानेपर कुत्तेका रूप धारण करके मैंने दूसरी बार तुम्हारी परीक्षा ली थी। उसमें भी तुम सफल हुए
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! ત્યાં દ્રૌપદી સહિત તારા સહોદર ભાઈઓ નષ્ટ થયા પછી, કૂતરાનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને મેં બીજી વાર તારી પરીક્ષા લીધી હતી. તે પરીક્ષામાં પણ તું અડગ સાબિત થયો.
Verse 35
इदं तृतीयं भ्रातृणामर्थ यत् स्थातुमिच्छसि । विशुद्धोईसि महाभाग सुखी विगतकल्मष:,“अब यह तुम्हारी परीक्षाका तीसरा अवसर था; किंतु इस बार भी तुम अपने सुखकी परवा न करके भाइयोंके हितके लिये नरकमें रहना चाहते थे, अतः महाभाग! तुम इस तरहसे शुद्ध प्रमाणित हुए। तुममें पापका नाम भी नहीं है; अत: सुखी होओ
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ તારી ત્રીજી પરીક્ષા હતી, ભાઈઓના હિત અંગે. પોતાના સુખની ચિંતા કર્યા વિના તું તેમના માટે (નરકમાં પણ) રહેવા ઇચ્છતો હતો; તેથી હે મહાભાગ! તું શુદ્ધ સાબિત થયો. તું કલ્મષરહિત છે; તેથી સુખી રહેજે.
Verse 36
नच ते भ्रातरः पार्थ नरकार्हा विशाम्पते । मायैषा देवराजेन महेन्द्रेण प्रयोजिता,'पार्थ! प्रजानाथ! तुम्हारे भाई नरकमें रहनेके योग्य नहीं हैं। तुमने जो उन्हें नरक भोगते देखा है वह देवराज इन्द्रद्वारा प्रकट की हुई माया थी
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે પાર્થ, પ્રજાનાથ! તારા ભાઈઓ નરકમાં રહેવા યોગ્ય નથી. તું તેમને નરકયાતના ભોગવતા જે જોયા, તે દેવરાજ મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) દ્વારા પ્રદર્શિત માયા હતી.
Verse 37
अवश्यं नरकास्तात द्रष्टव्या: सर्वराजभि: । ततस्त्वया प्राप्तमिदं मुहूर्त दुःखमुत्तमम्,“तात! समस्त राजाओंको नरकका दर्शन अवश्य करना पड़ता है; इसलिये तुमने दो घड़ीतक यह महान् दु:ख प्राप्त किया है
વૈશંપાયન બોલ્યા—વત્સ! સર્વ રાજાઓને નરકોનું દર્શન અવશ્ય કરવું પડે છે. તેથી તું આ પરમ દુઃખ માત્ર ક્ષણમાત્ર ભોગવ્યું છે.
Verse 38
न सव्यसाची भीमो वा यमौ वा पुरुषर्षभौ | कर्णो वा सत्यवाक् शूरो नरकार्ह श्चिरं नृप
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! ન સવ્યસાચી અર્જુન, ન ભીમ, ન તે બે યમજ (નકુલ-સહદેવ) પુરુષશ્રેષ્ઠ, અને ન સત્યવાક શૂર કર્ણ—એમાંથી કોઈ પણ લાંબા સમય સુધી નરકમાં રહેવા યોગ્ય રહ્યો નથી.
Verse 39
“नरेश्वर! सव्यसाची अर्जुन, भीमसेन, पुरुषप्रवर नकुल-सहदेव अथवा सत्यवादी शूरवीर कर्ण--इनमेंसे कोई भी चिरकालतक नरकमें रहनेके योग्य नहीं है ।। न कृष्णा राजपुत्री च नरकार्हा कथंचन । एहोहि भरतश्रेष्ठ पश्य गड्जां त्रिलोकगाम्,“भरतश्रेष्ठ) राजकुमारी कृष्णा भी किसी तरह नरकमें जानेयोग्य नहीं है। आओ, त्रिभुवनगामिनी गंगाजीका दर्शन करो”
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નરેશ્વર! ન સવ્યસાચી અર્જુન, ન ભીમસેન, ન પુરુષપ્રવર નકુલ-સહદેવ, અને ન સત્યવાદી શૂરવીર કર્ણ—એમાંથી કોઈ પણ લાંબા સમય સુધી નરકમાં વસવા યોગ્ય નથી. તેમજ રાજકુમારી કૃષ્ણા પણ કોઈ રીતે નરકની અધિકારિણી નથી. આવો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્રિલોકગામિની ગંગાનું દર્શન કરો.
Verse 40
एवमुक्त: स राजर्षिस्तव पूर्वपितामह: । जगाम सह धर्मेण सर्वैक्ष त्रिदिवालयै:,जनमेजय! धर्मके यों कहनेपर तुम्हारे पूर्वपितामह राजर्षि युधिष्ठिरने धर्म तथा समस्त स्वर्गवासी देवताओंके साथ जाकर मुनिजनवन्दित परम पावन पुण्यसलिला देवनदी गड़ाजीमें स्नान किया। स्नान करके राजाने तत्काल अपने मानवशरीरको त्याग दिया
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! ધર્મે આમ કહ્યે પછી તમારા પૂર્વપિતામહ રાજર્ષિ (યુધિષ્ઠિર) ધર્મ સાથે તથા સ્વર્ગવાસી સર્વ દેવતાઓ સાથે આગળ વધ્યા.
Verse 41
गड्ढां देवनदीं पुण्यां पावनीमृषिसंस्तुताम् । अवगाहा ततो राजा तनुं तत्याज मानुषीम्,जनमेजय! धर्मके यों कहनेपर तुम्हारे पूर्वपितामह राजर्षि युधिष्ठिरने धर्म तथा समस्त स्वर्गवासी देवताओंके साथ जाकर मुनिजनवन्दित परम पावन पुण्यसलिला देवनदी गड़ाजीमें स्नान किया। स्नान करके राजाने तत्काल अपने मानवशरीरको त्याग दिया
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! ત્યારબાદ રાજાએ ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત, પાવન અને પુણ્ય દેવનદી ગંગામાં અવગાહન કર્યું; અને સ્નાન કર્યા પછી તરત જ પોતાનું માનવ શરીર ત્યજી દીધું.
Verse 42
ततो दिव्यवपुर्भूत्वा धर्मराजो युधिष्िर: । निर्वेरो गतसंतापो जले तस्मिन् समाप्लुत:,तत्पश्चात् दिव्यदेह धारण करके धर्मराज युधिष्ठिर वैरभावसे रहित हो गये। मन्दाकिनीके शीतल जलमें स्नान करते ही उनका सारा संताप दूर हो गया
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારબાદ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે દિવ્ય દેહ ધારણ કર્યો. વૈરભાવથી મુક્ત થઈ, સર્વ સંતાપ દૂર કરીને, તે જળમાં અવગાહન કર્યો.
Verse 43
लोहकुम्भ्य: शिलाश्वैव नादृश्यन्त भयानका: । वहाँ पापकर्मी पुरुषोंको जो यातनाएँ दी जाती थीं वे सहसा अदृश्य हो गयीं। न वैतरणी नदी रह गयी, न कूटशाल्मलि वृक्ष। लोहेके कुम्भ और लोहमयी भयंकर तप्त शिलाएँ भी नहीं दिखायी देती थीं,ततो ययौ वृतो देवै: कुरुराजो युधिष्ठिर: । धर्मेण सहितो धीमान् स्तूयमानो महर्षिभि: तत्पश्चात् देवताओंसे घिरे हुए बुद्धिमान् कुरुराज युधिष्छठिर महर्षियोंके मुखसे अपनी स्तुति सुनते हुए धर्मके साथ उस स्थानको गये जहाँ वे पुरुषसिंह शूरवीर पाण्डव और धृतराष्ट्रपुत्र क्रोध त्यागकर आनन्दपूर्वक अपने-अपने स्थानोंपर रहते थे
ભયંકર લોખંડના કુંભો અને લોખંડ જેવી દહકતી શિલાઓ હવે દેખાતી ન હતી. ત્યાર પછી દેવતાઓથી ઘેરાયેલા, ધર્મ સાથે, મહર્ષિઓના મુખેથી પોતાની સ્તુતિ સાંભળતા બુદ્ધિમાન કુરુરાજ યુધિષ્ઠિર આગળ વધ્યા. જ્યાં પુરુષસિંહ એવા શૂરવીર પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો ક્રોધ ત્યજી આનંદપૂર્વક પોતાના-પોતાના સ્થાનોમાં નિવાસ કરતા હતા, તે લોક તરફ તેઓ ગયા.
Verse 44
यत्र ते पुरुषव्याप्रा: शूरा विगतमन्यव: । पाण्डवा धार्तराष्ट्रश्न स्वानि स्थानानि भेजिरे,तत्पश्चात् देवताओंसे घिरे हुए बुद्धिमान् कुरुराज युधिष्छठिर महर्षियोंके मुखसे अपनी स्तुति सुनते हुए धर्मके साथ उस स्थानको गये जहाँ वे पुरुषसिंह शूरवीर पाण्डव और धृतराष्ट्रपुत्र क्रोध त्यागकर आनन्दपूर्वक अपने-अपने स्थानोंपर रहते थे
જ્યાં તે પુરુષવ્યાઘ્ર એવા શૂરવીરો—ક્રોધરહિત—પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પોતાના-પોતાના નિયત સ્થાનોમાં સ્થિત થયા હતા. ત્યાર પછી દેવતાઓથી ઘેરાયેલા, ધર્મ સાથે, મહર્ષિઓના મુખેથી પોતાની સ્તુતિ સાંભળતા બુદ્ધિમાન કુરુરાજ યુધિષ્ઠિર તે પ્રદેશ તરફ ગયા, જ્યાં સિંહસમાન વીરો આનંદથી પોતાના-પોતાના સ્થાનોમાં નિવાસ કરતા હતા.
Verse 66
ववौ देवसमीपस्थ: शीतलो5तीव भारत | कुरुकुलनन्दन राजा युधिष्ठिरने वहाँ चारों ओर जो विकृत शरीर देखे थे वे सभी अदृश्य हो गये। तदनन्तर वहाँ पावन सुगन्ध लेकर बहनेवाली पवित्र सुखदायिनी वायु चलने लगी। भारत! देवताओंके समीप बहती हुई वह वायु अत्यन्त शीतल प्रतीत होती थी
ભારત! દેવતાઓના સમીપ વહેતી તે વાયુ અત્યંત શીતળ લાગતી હતી. કુરુકુલનંદન રાજા યુધિષ્ઠિરે ત્યાં ચારે તરફ જે વિકૃત શરીરો જોયાં હતાં, તે બધાં અદૃશ્ય થઈ ગયાં. ત્યાર પછી ત્યાં પાવન સુગંધ લઈને વહેતી, પવિત્ર અને સુખદાયિની વાયુ વહેવા લાગી.
Verse 93
युधिष्ठिरमुवाचेदं सान्त्वपूर्वमिदं वच: । तदनन्तर उत्तम शोभासे सम्पन्न देवराज इन्द्रने युधिष्ठिरको सान्त्वना देते हुए इस प्रकार कहा
ત્યાર પછી ઉત્તમ શોભાથી યુક્ત દેવરાજ ઇન્દ્રે યુધિષ્ઠિરને સાંત્વના આપતાં, કોમળ વાણીમાં આ રીતે કહ્યું.
Verse 131
एहोहि पुरुषव्यात्र कृतमेतावता विभो । सिद्धि: प्राप्ता महाबाहो लोकाश्षाप्यक्षयास्तव
“આવો, હે પુરુષવ્યાઘ્ર, હે વિભો! એટલું પૂરતું છે. હે મહાબાહો! તમે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે, અને તમારા લોક પણ અક્ષય છે.”
Verse 153
व्याजेनैव ततो राजन् दर्शितो नरकस्तव । “नरेश्वर! मैंने तुम्हारे कल्याणकी इच्छासे तुम्हें पहले ही इस प्रकार नरकका दर्शन करानेके लिये यहाँ भेज दिया है। राजन! तुमने गुरुपुत्र अश्वत्थामाके विषयमें छलसे काम लेकर द्रोणाचार्यको उनके पुत्रकी मृत्युका विश्वास दिलाया था, इसलिये तुम्हें भी छलसे ही नरक दिखलाया गया है
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન, તને નરકનું દર્શન માત્ર એક વ્યાજ (છલ-ઉપાય)થી કરાવવામાં આવ્યું. જેમ તું દ્રોણાચાર્યને તેમના પુત્ર અશ્વત્થામા વિષે છલથી ‘પુત્ર મર્યો’ એવો વિશ્વાસ કરાવ્યો હતો, તેમ જ તને પણ છલથી નરક દેખાડવામાં આવ્યો છે।
Verse 1636
द्रौपदी च तथा कृष्णा व्याजेन नरकं गता: । 'जैसे तुम यहाँ लाये गये थे उसी प्रकार भीमसेन, अर्जुन, नकुल, सहदेव तथा ट्रपदकुमारी कृष्णा--ये सभी छलसे नरकके निकट लाये गये थे
વૈશંપાયન બોલ્યા—દ્રૌપદી, જેને કૃષ્ણા પણ કહે છે, વ્યાજ (છલ-પ્રસંગ)થી નરક તરફ લઈ જવામાં આવી. જેમ તને અહીં લાવવામાં આવ્યો હતો, તેમ જ ભીમસેન, અર્જુન, નકુલ, સહદેવ અને દ્રુપદકન્યા કૃષ્ણા—આ સૌને પણ છલથી નરકની નજીક લાવવામાં આવ્યા હતા।
Frequently Asked Questions
The chapter confronts how a righteous king should respond when reality appears to contradict moral expectation—whether to accept personal elevation or to remain loyal to companions and to truth, even amid distressing visions.
Karmic results are depicted as temporally ordered rather than simplistic: merit and demerit may ripen in different sequences, and apparent injustice can function as a limited, instructive ordeal rather than a final verdict.
Yes: Dharma states the vision was māyā arranged by Indra, clarifies it as Yudhiṣṭhira’s third examination, and presents immersion in the celestial Gaṅgā as the transition point where the human state is relinquished and reconciliation is completed.