Shloka 55
राजधर्मः—प्रमादवर्जनं, दण्डनीतिः, दुर्बलरक्षणम्
Royal Dharma: Vigilance, Just Punishment, Protection of the Vulnerable
यदि मनुष्योंका सम्मान किया जाय तो वे सम्मान-दाताके हितके लिये अपने पुत्रों और स्त्रियोंको भी छोड़ देते हैं। समस्त प्राणियोंको अपने पक्षमें मिलाये रखना, दान देना, मीठे वचन बोलना, प्रमादका त्याग करना तथा बाहर और भीतरसे पवित्र रहना--से राजाका ऐश्वर्य बढ़ानेवाले बहुत बड़े साधन हैं। मान्धाता! तुम इन सब बातोंकी ओरसे कभी प्रमाद न करना ।। अप्रमत्तो भवेद् राजा छिद्रदर्शी परात्मनो: । नास्यच्छिद्रं पर: पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्,राजाको सदा सावधान रहना चाहिये। वह शत्रुका तथा अपना भी छिद्र देखे और यह प्रयत्न करे कि शत्रु मेरा छिद्र अच्छी तरह न देखने पाये; परंतु यदि शत्रुके छिठ्रों (दुर्बलताओं) का पता लग जाय तो वह उसपर चढ़ाई कर दे
yadi manuṣyāṇāṁ sammānaḥ kriyate tarhi te sammāna-dātuḥ hitāya svaputrān striyaś ca api tyajanti | sarva-prāṇināṁ svapakṣe saṅgrahaḥ, dānam, madhura-vacanam, pramāda-tyāgaḥ, bahiḥ-antar-śaucaṁ ca—etāni rājña aiśvarya-vardhanāni mahā-sādhanāni | māndhātaḥ, tvam etāsu sarvāsūktāsu kadācit pramādaṁ mā kṛthāḥ || apramatto bhaved rājā chidra-darśī parātmanoḥ | nāsyacchidraṁ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt ||
ઉતથ્યે કહ્યું—જો મનુષ્યોને માન આપવામાં આવે તો તેઓ માનદાતાના હિત માટે પોતાના પુત્રો અને પત્નીઓને પણ ત્યજી દે છે. સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના પક્ષમાં રાખવા, દાન આપવું, મધુર વચન બોલવું, પ્રમાદનો ત્યાગ કરવો અને બહાર-અંદરથી પવિત્ર રહેવું—આ રાજાની સમૃદ્ધિ વધારવાના મહાન ઉપાયો છે. હે માંધાતા, આ બાબતોમાં કદી પ્રમાદ ન કર. રાજા સદા અપ్రమત્ત રહે; તે શત્રુ અને પોતાનાં બંનેના છિદ્ર (દુર્બળતા) જુએ. શત્રુને પોતાનાં છિદ્રો સ્પષ્ટ ન દેખાય એવો પ્રયત્ન કરે; પરંતુ શત્રુનાં છિદ્રો જાણી જાય તો વિલંબ વિના ત્યાં જ પ્રહાર કરે।
उतथ्य उवाच
Educational Q&A
A king’s power rests on ethical statecraft: honor people to secure loyalty, practice generosity and gentle speech, maintain inner and outer purity, and above all remain vigilant—conceal one’s own vulnerabilities while discerning and acting upon the enemy’s weaknesses.
In the Śānti Parva’s instruction on rāja-dharma, the sage Utathya counsels King Māndhātṛ on practical governance: how to build allegiance through respect and gifts, cultivate disciplined conduct, and apply strategic alertness in dealing with rivals.