Shloka 35
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
प्राकारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम् । योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य गोमिन: कारयेत् करम्,नगरकी रक्षाके लिये चहारदिवारी बनवानी है, सेवकों और सैनिकोंका भरण-पोषण करना है, अन्य आवश्यक व्यय करने हैं, युद्धके भयको टालना है तथा सबके योग-क्षेमकी चिन्ता करनी है, इन सब बातोंकी आवश्यकता दिखाकर राजा धनवान वैश्योंसे कर वसूल करे
prākāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ saṅgrāmato bhayam | yogakṣemaṃ ca samprekṣya gomināḥ kārayet karam ||
નગરની રક્ષા માટે પ્રાકાર (ચારદિવારી) બાંધવી, સેવકો અને સૈનિકોનું ભરણ-પોષણ કરવું, અન્ય જરૂરી ખર્ચો કરવાના, યુદ્ધજન્ય ભય ટાળવાનો અને સૌના યોગ-ક્ષેમની ચિંતા કરવાની—આ બધું વિચારપૂર્વક જોઈને અને કારણ દર્શાવીને રાજા ગો-સંપત્તિ ધરાવતા ધનવાન વૈશ્યો પાસેથી કર વસૂલ કરે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Taxation is ethically warranted when the king levies it with clear regard to public needs—defense, administration, necessary expenses, and the welfare-security (yoga-kṣema) of the people—rather than for personal indulgence.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma advises the king on practical governance: after assessing expenses like fortifications, maintenance of staff and troops, and protection from war-related threats, the king should collect taxes from prosperous Vaiśyas (notably those with cattle/wealth) to fund these responsibilities.