Shloka 41
Treasury Security, Protection of Informants, and the Kalakavṛkṣīya Exemplum (Śānti Parva 83)
Devanagari script
अग्निना तामसं दुर्ग नौभिराप्यं च गम्यते । राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदु:,अन्धकारमय दुर्गको अग्निके प्रकाशसे तथा जल-दुर्गको नौकाओंद्वारा पार किया जा सकता है; परंतु राजारूपी दुर्गसे पार होनेके लिये विद्वान् पुरुष भी कोई उपाय नहीं जानते हैं
Transliteration
agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhir āpyaṃ ca gamyate | rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ ||
Translation
ભીષ્મે કહ્યું—અંધકારમય દુર્ગ અગ્નિના પ્રકાશથી જીતાઈ શકે છે અને જલદુર્ગ નૌકાઓથી પાર થઈ શકે છે; પરંતુ રાજસત્તાના ‘દુર્ગ’માંથી ઉતરીને અથવા છટકી નીકળવાનો નિશ્ચિત ઉપાય પંડિતો પણ જાણતા નથી.
Word by Word
अग्निनाby fire
अग्निना:
Karana
TypeNoun
Rootअग्नि
FormMasculine, Instrumental, Singular
तामसम्dark (made of darkness)
तामसम्:
Karma
TypeAdjective
Rootतामस
FormNeuter, Accusative, Singular
दुर्गम्fort; difficult pass
दुर्गम्:
Karma
TypeNoun
Rootदुर्ग
FormNeuter, Accusative, Singular
नौभिःby boats
नौभिः:
Karana
TypeNoun
Rootनौ
FormFeminine, Instrumental, Plural
आप्यम्watery; consisting of water
आप्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootआप्य
FormNeuter, Accusative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
गम्यतेis traversed; is crossed
गम्यते:
TypeVerb
Rootगम्
FormPresent, Passive, Third, Singular
राजदुर्गावतरणेin the crossing/descending of the king(-like) fort (i.e., royal fort)
राजदुर्गावतरणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराज-दुर्ग-अवतरण
FormNeuter, Locative, Singular
नnot
न:
TypeIndeclinable
Rootन
उपायम्means; method
उपायम्:
Karma
TypeNoun
Rootउपाय
FormMasculine, Accusative, Singular
पण्डिताःlearned men; wise people
पण्डिताः:
Karta
TypeNoun
Rootपण्डित
FormMasculine, Nominative, Plural
विदुःknow
विदुः:
TypeVerb
Rootविद्
FormPerfect, Parasmaipada, Third, Plural
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhishmaA
Agni (fire)N
Nau (boats)R
Raja (king/royal power)D
Durga (fortress)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes