Shloka 28
धन-राजधर्म संवादः
Discourse on Wealth and Royal Duty
यदि राजाके लिये दूसरेके धनका अपहरण करना उचित नहीं है, तो वह धर्मका अनुष्ठान कैसे कर सकता है? वेदशास्त्रोंमें भी विद्वानोंने राजाके लिये यही निर्णय दिया है कि *राजा प्रतिदिन वेदोंका स्वाध्याय करे, विद्वान् बने, सब प्रकारसे संग्रह करके धन ले आवे और यत्नपूर्वक यज्ञका अनुष्ठान करे! ।। द्रोहाद् देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वश: । द्रोहात् किमन्यज्ज्ञातीनां गृद्धयन्ते येन देवता:,जाति-भाइयोंसे द्रोह करके ही देवताओंने स्वर्गगलोकके सभी स्थानोंपर अधिकार प्राप्त कर लिया है। देवता जिससे धन या राज्य पाना चाहते हैं, वह ज्ञातिद्रोहके सिवा और क्या है?
arjuna uvāca | yadi rājake liye dūsareke dhan kā apaharaṇa karanā ucita nahīṁ hai, to vaha dharmakā anuṣṭhāna kaise kara sakatā hai? vedaśāstroṁ meṁ bhī vidvānōṁ ne rājake liye yahī nirṇaya diyā hai ki rājā pratidina vedōṁ kā svādhyāya kare, vidvān bane, sab prakār se saṁgraha karke dhana le āve aura yatnapūrvaka yajñakā anuṣṭhāna kare || drohād devair avāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ | drohāt kim anyaj jñātīnāṁ gṛddhyante yena devatāḥ ||
અર્જુને કહ્યું—જો રાજાને બીજાનું ધન અપહરણ કરવું યોગ્ય ન હોય, તો સાધનો પર આધારિત ધર્મકર્તવ્યો તે કેવી રીતે કરી શકે? વેદ-શાસ્ત્રોમાં પણ વિદ્વાનોએ રાજા માટે આ જ નિર્ણય આપ્યો છે—રાજા દરરોજ વેદોનો સ્વાધ્યાય કરે, સાચો વિદ્વાન બને, સર્વ રીતે યોગ્ય ઉપાયો દ્વારા ધન એકત્ર કરીને લાવે અને પ્રયત્નપૂર્વક યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કરે. કહેવામાં આવે છે કે દેવતાઓએ પોતાના જ જાતિ-ભાઈઓ સાથે દ્રોહ કરીને સ્વર્ગનાં સર્વ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યા; અને દેવતાઓ પોતાના જ્ઞાતિઓનું ધન કે રાજ્ય મેળવવા જે લાલસા કરે છે, તે જ્ઞાતિદ્રોહ સિવાય બીજું શું છે?
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The passage probes a tension in rājadharma: a king is expected to uphold dharma and sponsor yajñas, which require wealth, yet seizing others’ wealth appears unethical. It further critiques the idea that even divine models of gaining power may involve morally troubling acts like betrayal of kin, urging scrutiny of ends-versus-means justifications.
Arjuna raises a pointed question about the legitimacy of royal revenue-collection and the moral cost of acquiring resources for religious and state duties. He cites scriptural prescriptions for a king’s learning and sacrificial obligations, then invokes a provocative example about the gods attaining heavenly positions through ‘droha’ against relatives, challenging simplistic appeals to precedent.