Shloka 44
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
कुन्तीनन्दन! जैसे काठका हाथी, चमड़ेका हिरन, हिजड़ा मनुष्य, ऊसर खेत तथा वर्षा न करनेवाला बादल--ये सब के सब व्यर्थ हैं, उसी प्रकार अपढ़ ब्राह्मण तथा रक्षा न करनेवाला राजा भी सर्वथा निरर्थक हैं ।।
kuntīnandana! yathā kāṣṭhako hastī, carmakṛto hariṇaḥ, ṣaṇḍho manuṣyaḥ, ūṣaraṃ kṣetram tathā vṛṣṭim akurvan meghaḥ—ete sarve vyarthāḥ; tathāvidha eva apāṭhito brāhmaṇaḥ arakṣitā ca rājā sarvathā nirarthakau. nityaṃ yas tu sataḥ rakṣed asataś ca nivartayet | sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam ||
ભીષ્મે કહ્યું—કુન્તીનંદન! જેમ કાઠનો હાથી, ચામડાનું હરણ, ગૃહસ્થજીવનના સામાન્ય હેતુઓ પૂર્ણ ન કરી શકતો નપુંસક, ઊસર ખેતર અને વરસ્યા વિના રહેતો મેઘ—આ બધાં વ્યર્થ છે; તેમ જ અશિક્ષિત બ્રાહ્મણ અને રક્ષણ ન કરતો રાજા પણ સર્વથા નિષ્પ્રયોજન છે. જે નિત્ય સજ્જનોનું રક્ષણ કરે અને દુષ્ટોને દંડ આપી દુષ્કર્મથી અટકાવે—એ જ રાજા કરવો જોઈએ; તેના દ્વારા જ આ સર્વ જગત ટક્યું છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s legitimacy is defined by function: constant protection of the righteous and active restraint of wrongdoing. Without protection, kingship becomes purposeless; likewise, without learning, a Brahmin fails in the role of preserving and teaching dharma.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma (the duties of a king). Here he uses vivid analogies of ‘useless’ things to stress that social offices (Brahminhood and kingship) are meaningful only when their defining duties—learning/teaching and protection/governance—are actually performed.