Shloka 15
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
(विद्वांस:क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्व बहुश्रुता: । दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिण: पृथिवीपते ।।
bhīṣma uvāca |
vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ |
daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpate ||
praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrasya tattvavit |
paścāt pṛcchet bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam ||
vaiśyaśūdrāv tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau |
ajñāyamāne hīnatve sandhiṃ kuryāt pareṇa vai |
lipsur vā kañcid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ ||
હે પૃથ્વીપતે! દંડનીતિમાં નિપુણ એવા વિદ્વાન ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણોને મંત્રી બનાવા જોઈએ. પ્રથમ નીતિશાસ્ત્રના તત્ત્વને જાણનાર બ્રાહ્મણથી સલાહ લેવી; પછી નીતિ-કુશળ ક્ષત્રિયને પૂછવું; ત્યારબાદ રાજહિતમાં લાગેલા શાસ્ત્રજ્ઞ વૈશ્ય અને શૂદ્રોથી પણ પરામર્શ કરવો. અને પોતાની નબળાઈ શત્રુને ખબર પડે તે પહેલાં જ તેની સાથે સંધિ કરવી જોઈએ; અથવા જો એ સંધિથી કોઈ હેતુ સિદ્ધ થતો હોય, તો વિવેકી રાજાએ તત્પર થઈ વિલંબ ન કરવો જોઈએ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should build a competent council drawn from multiple social groups, prioritizing principled ethical insight (Brahmin), then strategic-political expertise (Kshatriya), and then practical welfare-oriented counsel (Vaishya and Shudra). In diplomacy, prudence requires making peace or alliance before one’s weakness becomes visible, especially when it secures a concrete objective.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma teaches Yudhishthira principles of governance: how to select and consult ministers in an ordered way, and how to act swiftly in forming treaties with opponents when strategic conditions demand it.