Shloka 55
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
जिनके भरण-पोषणका कोई उपाय न हो, उनके जीवननिर्वाहका प्रबन्ध करना, जिनके भरण-पोषणकी व्यवस्था राज्यकी ओरसे की गयी हो उनकी देखभाल करना, समयपर धनका दान करना, दुर्व्यसनमें आसक्त न होना आदि विविध विषयोंका उस ग्रन्थमें उल्लेख है ।। तथा राजगुणाश्वैव सेनापतिगुणाश्व ह । कारणं च त्रिवर्गस्य गुणदोषास्तथैव च,राजाके गुण, सेनापतिके गुण, अर्थ, धर्म और कामके साधन तथा उनके गुण-दोषका भी उसमें निरूपण किया गया है
bhīṣma uvāca | yeṣāṁ bharaṇa-poṣaṇasya kaścid upāyo na bhavati teṣāṁ jīvana-nirvāhasya prabandhaṁ kartum, yeṣāṁ bharaṇa-poṣaṇa-vyavasthā rājya-tas kṛtā teṣāṁ paripālanaṁ kartum, kāle dhana-dānaṁ kartum, durvyasaneṣu āsaktiṁ na kartum ity-ādi vividhān viṣayān sa granthaḥ upadiśati || tathā rāja-guṇāś caiva senāpati-guṇāś ca | kāraṇaṁ ca trivargasya guṇa-doṣās tathaiva ca ||
જેઓના ભરણપોષણનો કોઈ ઉપાય ન હોય તેમનું જીવનનિર્વાહ ગોઠવવું; જેમની જાળવણી રાજ્યએ સ્વીકારી હોય તેમનું અનુવક્ષણ અને રક્ષણ કરવું; યોગ્ય સમયે ધનદાન કરવું; અને હાનિકારક વ્યસનોમાં આસક્ત ન થવું—આવા અનેક વ્યવહારધર્મો તે ગ્રંથમાં જણાવાયા છે. તેમજ રાજાના ગુણ, સેનાપતિના ગુણ, અને ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગના આધાર તથા તેમના ગુણ-દોષનું પણ તેમાં નિરૂપણ છે.
भीष्म उवाच