Shloka 123
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
उनके राज्यमें किसीको बुढ़ापा, दुर्भिक्ष तथा आधि-व्याधिका कष्ट नहीं था। राजाकी ओरसे रक्षाकी समुचित व्यवस्था होनेके कारण वहाँ कभी किसीको सर्पों, चोरों तथा आपसके लोगोंसे भय नहीं प्राप्त होता था ।।
āpasta-stambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ | parvatāś ca dadur mārgaṁ dhvaja-bhaṅgaś ca nābhavat ||
ભીષ્મે કહ્યું—તેના રાજ્યમાં કોઈને વૃદ્ધાવસ્થા, દુર્ભિક્ષ કે મન-દેહના રોગોની પીડા ન હતી. રાજાએ યોગ્ય રક્ષણવ્યવસ્થા ગોઠવેલી હોવાથી ત્યાં કોઈને પણ સર્પો, ચોરો અથવા સમુદાયની અંદરના શત્રુજનોથી કદી ભય થતો ન હતો. અને જ્યારે તે સમુદ્રમાર્ગે ચાલતો, ત્યારે સમુદ્રનું જળ સ્થિર થઈ જતું; પર્વતો માર્ગ આપી દેતા; અને તેના રથની ધ્વજા કદી તૂટતી ન હતી—ધર્મયુક્ત સુવ્યવસ્થિત શાસનનાં આ શુભ લક્ષણો હતાં.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents the ideal of rājadharma: a king’s foremost duty is effective protection and just governance, resulting in freedom from fear, social stability, and public well-being; such righteousness is portrayed as so potent that it brings harmony even in the natural world.
Bhīṣma is describing a model ruler whose kingdom is free from common calamities and dangers. He then adds hyperbolic-epic signs of that ruler’s extraordinary fortune and merit: the sea calms as he travels, mountains open a route, and his chariot’s banner never breaks.