Shloka 21
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
राज्य एक बहुत बड़ा तन््त्र है। जिन्होंने अपने मनको वशमें नहीं किया है
rājyaṃ ekaṃ bahu-bṛhat tantraṃ hi | yeṣāṃ manaḥ vaśīkṛtaṃ na, te krūra-svabhāvā rājānaḥ taṃ viśāla-tantraṃ dhārayituṃ na śaknuvanti | tathā ye ati-komala-prakṛtayaḥ, te 'pi tasya bhāraṃ na vahanti | teṣāṃ kṛte rājyaṃ mahān jañjālaḥ bhavati |
ભીષ્મે કહ્યું—રાજ્ય એક વિશાળ અને જટિલ તંત્ર છે. જેણે પોતાના મનને વશમાં નથી કર્યું, એવો ક્રૂર સ્વભાવનો રાજા એટલા મોટા શાસન-યંત્રને સંભાળી શકતો નથી. તેમજ અતિશય કોમળ સ્વભાવવાળો પણ તેનો ભાર વહન કરી શકતો નથી. આવા લોકો માટે રાજ્યકાર્ય ધર્મસ્થાપનનું સાધન નહીં, પણ ભારે જંજાળ બની જાય છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Effective rule requires inner mastery and balanced temperament: a king must control his mind and avoid both cruelty and excessive softness, otherwise the complex duties of governance become unmanageable and ethically harmful.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma continues advising on the qualities needed for rulership, warning that the state is a vast system that only a disciplined and balanced ruler can sustain.