Shloka 44
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
Devanagari script
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा । कारणं च महाराज शृणु येनेदमिष्यते,महाराज! राजाका प्रजाके साथ गर्भिणी स्त्रीका-सा बर्ताव होना चाहिये। किस कारणसे ऐसा होना उचित है, यह बताता हूँ, सुनो
Transliteration
bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇī-sahadharmiṇā | kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedaṃ iṣyate ||
Translation
ભીષ્મે કહ્યું—મહારાજ, રાજાએ સદા પ્રજાપ્રત્યે ગર્ભિણી સહધર્મિણી પ્રત્યે જેવો વ્યવહાર થાય એવો જ રક્ષાત્મક અને સૌમ્ય વ્યવહાર કરવો જોઈએ. અને હે મહારાજ, જે કારણથી આ નીતિ યોગ્ય ઠરે છે તે સાંભળો.
Word by Word
भवितव्यम्must be / is to be (to be done)
भवितव्यम्:
Karta
TypeVerb
Rootभवितव्य (भू धातु + तव्यत्)
Formneuter, nominative, singular
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
राज्ञाby the king
राज्ञा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
Formmasculine, instrumental, singular
गर्भिणी-सहधर्मिणाwith (his) pregnant wife (his partner in dharma)
गर्भिणी-सहधर्मिणा:
Karta
TypeAdjective
Rootगर्भिणी + सहधर्मिन्
Formmasculine, instrumental, singular
कारणम्the reason
कारणम्:
Karma
TypeNoun
Rootकारण
Formneuter, accusative, singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
Formmasculine, vocative, singular
शृणुhear / listen
शृणु:
TypeVerb
Rootश्रु (शृणोति)
Formimperative, 2nd, singular
येनby which (reason)
येन:
Karana
TypePronoun
Rootयद्
Formneuter, instrumental, singular
इदम्this
इदम्:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
Formneuter, nominative, singular
इष्यतेis considered proper / is desired
इष्यते:
TypeVerb
Rootइष् (इच्छति) / इष्यते (passive)
Formpresent, 3rd, singular, passive
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhishmaM
Mahārāja (the king, i.e., Yudhiṣṭhira as addressee)R
rājā (king)G
garbhiṇī sahadharmiṇī (pregnant wife/consort as analogy)P
prajā (subjects, implied by context)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes