Shloka 53
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
यं च व्यक्तस्थमव्यक्त विचिन्वन्ति महर्षय: । क्षेत्रे क्षेत्रज्ममासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नम:,जो स्थूल जगतमें अव्यक्त रूपसे विराजमान है, बड़े-बड़े महर्षि जिसके तत्त्वका अनुसंधान करते रहते हैं, जो सम्पूर्ण क्षेत्रोमें क्षेत्रञ्के रूपमें बैठा हुआ है, उस क्षेत्ररूपी परमात्माको प्रणाम है
yaṃ ca vyaktastham avyaktam vicinvanti maharṣayaḥ | kṣetre kṣetrajñam āsīnaṃ tasmai kṣetrātmane namaḥ ||
જે વ્યક્ત જગતમાં અવ્યક્તરૂપે નિવાસ કરે છે, જેના તત્ત્વનું મહર્ષિઓ સતત અનુસંધાન કરે છે, અને જે દરેક ક્ષેત્રમાં ક્ષેત્રજ્ઞરૂપે આસનસ્થ છે—તે ક્ષેત્રાત્મા પરમાત્માને પ્રણામ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse venerates the Supreme as the inner Knower (kṣetrajña) present in every ‘field’ (kṣetra)—the manifest world and embodied experience—while remaining essentially unmanifest; true wisdom is to seek and recognize this indwelling consciousness.
In the Shanti Parva’s instruction on peace and right understanding, Bhishma offers a reverential statement that frames ethical life and dharma as grounded in insight into the inner Self/Paramatman, whom sages investigate and whom one should honor.