Shloka 65

अध्याय ३५१ — उञ्छवृत्ति-व्रतसिद्धेः मानुषस्य परमगतिः

Sūrya–Nāga Dialogue on the Perfected Gleaner-Ascetic

Devanagari script

राजर्षे! सांख्य, योग, पाउचरात्र, वेद और पाशुपत-शास्त्र--इन ज्ञानोंको तुम नाना प्रकारके मत समझो ।। सांख्यस्य वक्ता कपिल: परमर्षि: स उच्यते । हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्य: पुरातन:,सांख्यशास्त्रके वक्ता कपिल हैं। वे परम ऋषि कहलाते हैं। योगशास्त्रके पुरातन ज्ञाता हिरण्यगर्भ ब्रह्माजी ही हैं, दूसरा नहीं

Transliteration

rājarṣe! sāṅkhya-yoga-pāñcarātra-veda-pāśupata-śāstrāṇi—etāni jñānāni nānā-vidhāni matāni mā manyethāḥ. sāṅkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate. hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ.

Translation

હે રાજર્ષિ! સાંખ્ય, યોગ, પાંચારાત્ર, વેદ અને પાશુપત-શાસ્ત્ર—આ જ્ઞાનોને તત્ત્વતઃ જુદા જુદા મત માનશો નહીં. સાંખ્યના પ્રવક્તા પરમર્ષિ કપિલ કહેવાય છે; અને યોગના પ્રાચીન જ્ઞાતા હિરણ્યગર્ભ—અર્થાત્ બ્રહ્મા—જ છે, બીજો કોઈ નહીં.

Word by Word

• [{'term': 'rājarṣi (राजर्षि)', 'definition': 'a king-sage

• a ruler endowed with ascetic wisdom'}, {'term': 'sāṅkhya (सांख्य)', 'definition': 'the analytical doctrine enumerating principles (tattvas)

• a path of discriminative knowledge'}, {'term': 'yoga (योग)', 'definition': 'discipline of concentration and integration

• a practical path to realization'}, {'term': 'pāñcarātra (पाञ्चरात्र)', 'definition': 'Vaiṣṇava āgamic tradition emphasizing devotion, worship, and disciplined practice'}, {'term': 'veda (वेद)', 'definition': 'the revealed corpus of sacred knowledge and ritual-ethical authority'}, {'term': 'pāśupata-śāstra (पाशुपत-शास्त्र)', 'definition': 'Śaiva doctrine associated with Paśupati (Śiva), outlining observances and liberation'}, {'term': 'śāstra (शास्त्र)', 'definition': 'authoritative treatise

• systematic teaching'}, {'term': 'jñāna (ज्ञान)', 'definition': 'knowledge

• especially liberating insight'}, {'term': 'nānā-vidha / nānā-prakāra (नानाविध/नानाप्रकार)', 'definition': 'of many kinds

• diverse in form'}, {'term': 'mata (मत)', 'definition': 'view, opinion, doctrinal position'}, {'term': 'vaktṛ / vaktā (वक्ता)', 'definition': 'speaker, expounder, teacher'}, {'term': 'paramarṣi (परमर्षि)', 'definition': 'supreme seer

• highest among sages'}, {'term': 'hiraṇyagarbha (हिरण्यगर्भ)', 'definition': '‘Golden Embryo’

• a title of Brahmā, the cosmic progenitor'}, {'term': 'vettā (वेत्ता)', 'definition': 'knower

• one who has mastered a teaching'}, {'term': 'purātana (पुरातन)', 'definition': 'ancient, primordial'}]

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Kapila
• Hiraṇyagarbha (Brahmā)
• Sāṅkhya
• Yoga
• Pāñcarātra
• Veda
• Pāśupata-śāstra