Shloka 30
अग्नीषोमोत्पत्तिः
Agni–Soma Origin and the Brahmāgnīṣomīya Doctrine
देवयानचरो विष्णो: पितृयाणश्व॒ तामस: । द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिव॑ चाधश्ष गच्छत:
devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyāṇaś ca tāmasaḥ | dvāv etau pretya panthānau divaṃ cādhaś ca gacchataḥ ||
ભીષ્મ બોલ્યા—“આ લોકમાંથી પ્રસ્થાન કરનાર પ્રાણીઓ માટે બે માર્ગ છે—દેવયાન, જે વિષ્ણુલોક તરફ લઈ જાય છે અને તેથી સાત્ત્વિક છે; અને પિતૃયાન, જેને અહીં તામસ કહેવામાં આવ્યું છે. આ બે માર્ગોથી કોઈ ઉપર સ્વર્ગલોકોમાં જાય છે અને કોઈ નીચેની અવસ્થાઓમાં.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that post-mortem destiny is described in terms of two broad trajectories: an upward, divine course (Devayāna) associated with purity and higher realization, and an ancestral course (Pitṛyāna) characterized here as tamasic, tending toward lower or less luminous outcomes. The verse frames ethical-spiritual quality as shaping one’s direction after death.
In Śānti Parva’s instruction-setting, Bhīṣma is advising Yudhiṣṭhira on dharma and the consequences of conduct. Here he summarizes a cosmological-ethical map of the afterlife, distinguishing two routes by which departed beings are said to proceed—upward to higher worlds (linked with Viṣṇu) or downward to lower states.