Shloka 48
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
मेरी तो यह धारणा है कि गेरुआ वस्त्र पहनना, मस्तक मुड़ा लेना तथा त्रिदण्ड और कमण्डलु धारण करना--ये सब उत्कृष्ट संन्यासमार्गका परिचय देनेवाले चिह्नमात्र हैं। इनके द्वारा मोक्षकी सिद्धि नहीं होती ।। यदि सत्यपि लिड्रेडस्मिन् ज्ञानमेवात्र कारणम् | निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिडमात्र निरर्थकम्,यदि इन चिह्ढोंके रहते हुए भी यहाँ दुःखसे सर्वथा मोक्ष पानेके लिये एकमात्र ज्ञान ही उपाय है तो जितने भी चिह्न धारण किये जाते हैं, वे सब निरर्थक हैं
janaka uvāca | yadi saty api liṅgair asmin jñānam evātra kāraṇam | nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam ||
જનક બોલ્યા—જો અહીં દુઃખથી સંપૂર્ણ મુક્તિનું સાચું કારણ માત્ર જ્ઞાન જ હોય, તો આ બાહ્ય ચિહ્નમાત્ર વ્યર્થ છે. કાષાય, મુંડન, ત્રિદંડ અને કમંડલુ—આ માર્ગ સૂચવી શકે; પરંતુ મોક્ષ જ્ઞાનથી જ સિદ્ધ થાય છે.
जनक उवाच
Educational Q&A
Liberation from suffering is achieved by jñāna (true knowledge/realization), not by external ascetic symbols; outward marks may indicate a renunciant’s path but are not themselves the means to mokṣa.
In the Śānti Parva’s discourse on dharma and liberation, King Janaka speaks as a teacher-figure, critiquing reliance on external renunciant emblems and emphasizing inner realization as the decisive means to freedom from duḥkha.