Shloka 140
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
परतन्त्र: सदा राजा स्वल्पेष्वपि प्रसज्जते । संधिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञ: स्वतन्त्रता,इसी प्रकार उपभोग, भोजन, आच्छादन तथा अन्यान्य परिमित विषयोंके सेवनमें और दुष्टोंके दमन एवं शिष्ट पुरुषोंके प्रति अनुग्रहके विषयमें भी राजा सदा ही परतन्त्र है। इसी प्रकार वह बहुत थोड़े कार्योंमें भी स्वतन्त्र नहीं है तो भी उनमें आसक्त रहता है। संधि और विग्रह करनेमें भी राजाको कहाँ स्वतन्त्रता प्राप्त है?
paratantraḥ sadā rājā svalpeṣv api prasajjate | sandhi-vigraha-yoge ca kuto rājñaḥ svatantratā ||
ભીષ્મ કહે છે—રાજા સદા પરતંત્ર રહે છે, છતાં તે અલ્પ વિષયોમાં પણ આસક્ત થઈ જાય છે. સંધિ અને વિગ્રહના વિષયમાં પણ રાજાને ક્યાં સ્વતંત્રતા મળે છે?
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that political power does not equal personal freedom: a king is structurally dependent on ministers, allies, enemies, resources, and circumstances, so he should govern with restraint and realism rather than imagining absolute autonomy.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma continues advising Yudhishthira, emphasizing the constraints of kingship—especially in decisions of peace and war—and warning against attachment to even minor pleasures or choices.