Shloka 20
राजधर्मः, दण्डनीतिः, कर्तृत्व-विचारः च
Royal Duty, Lawful Discipline, and the Question of Agency
(३) नरेश्वर! यदि ऐसा मानते हो कि युद्ध करनेवाले दो व्यक्तियोंमेंसे एकका मरना निश्चित ही है, अर्थात् वह स्वभाववश हठात् मारा गया है, तब तो स्वभाववादीके अनुसार भूत या भविष्य कालमें किसी अशुभ कर्मसे न तो तुम्हारा सम्पर्क था और न होगा ही ।। अथाभिपत्तिलोंकस्य कर्तव्या पुण्यपापयो: । अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम्,(४) यदि कहो, लोगोंको जो पुण्यफल (सुख) और पापफल (दुःख) प्राप्त होते हैं, उनकी संगति लगानी चाहिये; क्योंकि बिना कारणके तो कोई कार्य हो नहीं सकता; अतः प्रारब्ध ही कर्ता है तो उस कारणभूत प्रारब्धको धर्माधर्म रूप ही मानना होगा, धर्माधर्मका निर्णय शास्त्रसे ही होता है और शास्त्रके अनुसार जगत्में उद्दण्ड मनुष्योंको दण्ड देना राजाओंके लिये सर्वथा युक्तिसंगत है; अतः किसी भी दृष्टिसे तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये
nareśvara! yadi evaṃ manyase yuddha-kārayor dvayor madhye ekasya maraṇaṃ niyataṃ, sa svabhāvavaśād haṭhāt hata iti, tadā svabhāvavādināṃ mate bhūta-bhaviṣya-kālayoḥ aśubha-karmaṇā na tava saṃsparśo 'bhūt na ca bhaviṣyati. athābhipatti-lokasya kartavyā puṇya-pāpayoḥ; abhipannam idaṃ loke rājñām udyata-daṇḍanam.
નરેશ્વર! જો તું માને કે યુદ્ધ કરનારા બેમાંથી એકનું મરણ નિશ્ચિત—સ્વભાવવશ અચાનક—થાય છે, તો સ્વભાવવાદી મત પ્રમાણે ભૂતકાળમાં પણ નહીં અને ભવિષ્યમાં પણ નહીં, તારો કોઈ અશુભ કર્મ સાથે સંબંધ છે. પરંતુ જો તું કહે કે લોકોને સુખ-દુઃખ પુણ્ય-પાપના કારણથી જ મળે છે, કારણ વિના કાર્ય થતું નથી, તો તે કારણભૂત પ્રારબ્ધને ધર્મ-અધર્મરૂપ જ સમજવું જોઈએ; ધર્મ-અધર્મનો નિર્ણય શાસ્ત્રથી થાય છે. અને શાસ્ત્રાનુસાર ઉદ્દંડોને દંડ આપવો રાજાઓ માટે સર્વથા યોગ્ય છે. તેથી બંને દૃષ્ટિએ તારે શોક કરવો નહીં.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa offers a two-pronged argument to dissolve grief: if one adopts strict naturalism (svabhāva), then no moral blame attaches; if one adopts karmic causality, then dharma/adharma—known through śāstra—grounds royal punishment, making the king’s enforcement of order ethically justified.
In Śānti Parva’s instruction to the king, Vyāsa addresses the king’s sorrow and moral doubt about violence and responsibility, arguing that whether one explains death by nature or by karma, the king’s duty to punish the unruly remains proper and grief is unwarranted.