Shloka 12
राजधर्मः, दण्डनीतिः, कर्तृत्व-विचारः च
Royal Duty, Lawful Discipline, and the Question of Agency
व्यास उवाच ईश्वरो वा भवेत् कर्ता पुरुषो वापि भारत । हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम्
vyāsa uvāca | īśvaro vā bhavet kartā puruṣo vāpi bhārata | haṭho vā vartate loke karmajāṃ vā phalaṃ smṛtam ||
વ્યાસજીએ કહ્યું— હે ભારત! આ લોકમાં કર્તૃત્વ ચાર રીતે સમજાય છે— (૧) ઈશ્વર કર્તા છે, અથવા (૨) પુરુષ કર્તા છે; અથવા (૩) હઠ/દુરાગ્રહ જ પ્રવર્તે છે; અથવા (૪) ફળને પોતાના કર્મજન્ય માનવામાં આવે છે. તેથી વધના પ્રસંગે જવાબદારી આ ચાર દૃષ્ટિએ તોલી શકાય.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames moral causality as a fourfold inquiry: divine governance (īśvara), human agency (puruṣa), impulsive obstinacy (haṭha), and karmic fruition (karmajā phala). The verse invites careful ethical analysis rather than a single, simplistic attribution of blame.
In Śānti Parva’s reflective discourse after the war, Vyāsa addresses a Bharata prince and sets up possible explanations for responsibility in acts like killing—preparing the ground for a deeper discussion on dharma, culpability, and the workings of karma.