Shloka 12
Aśoka-śāstra: Nārada’s Instruction on the Cessation of Śoka
Grief
प्रकृतेविक्रियापत्ति: षण्मासान्मृत्युलक्षणम् | यदि मनुष्यकी बहुत बढ़ी-चढ़ी कान्ति भी अत्यन्त फीकी पड़ जाय, अधिक बुद्धिमत्ता भी बुद्धिहीनतामें परिणत हो जाय और स्वभावमें भी भारी उलट-फेर हो जाय तो यह उसके छ: महीनेके भीतर ही होनेवाली मृत्युका सूचक है ।।
yājñavalkya uvāca | prakṛte vikriyāpattiḥ ṣaṇmāsān mṛtyulakṣaṇam | daivatāny avajānāti brāhmaṇaiś ca virudhyate |
યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું—સ્વભાવમાં ભારે વિકૃતિ આવવી એ છ મહિનામાં મૃત્યુનું લક્ષણ છે. જ્યારે મનુષ્યની પૂર્વની કાંતિ અચાનક મ્લાન પડે, તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ મૂઢતામાં ફેરવાય અને પ્રકૃતિ ઊલટી થઈ જાય, ત્યારે છ મહિનામાં મૃત્યુ નજીક છે એમ જાણવું. તેમજ જ્યારે તે દેવતાઓની અવગણના કરે અને બ્રાહ્મણો સાથે વિરુદ્ધતા ધારણ કરે, ત્યારે તે ધર્મક્ષય અને અંતની નજીકતાનું સૂચક છે।
याज्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Sudden, profound deterioration in character, clarity, and reverence—especially contempt for the divine and conflict with brāhmaṇas—is presented as both a moral fall and an ominous sign of imminent death; the teaching urges vigilance over one’s inner nature and dharmic conduct.
In Śānti Parva’s didactic setting, Yājñavalkya instructs about mṛtyu-lakṣaṇas (signs of approaching death), describing observable changes in a person’s disposition and behavior that indicate a near end and a collapse of dharmic orientation.