Shloka 19
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
साधारण मनुष्य इनके सहवास और निवासको कभी ठीक-ठीक समझ नहीं पाते। जो इन दोनोंके स्वरूपको अन्यथा जानते हैं अर्थात् प्रकृति और पुरुषको एक दूसरेसे भिन्न नहीं जानते हैं उनकी दृष्टि ठीक नहीं है। वे अवश्य ही बार-बार घोर नरकमें पड़ते हैं ।।
sādhāraṇā manuṣyā imeṣāṃ sahavāsa-nivāsau kadācit yathāvat na vijānanti | ye tu tayor ubhayor svarūpam anyathā jānanti—prakṛtiṃ puruṣaṃ ca parasparaṃ bhinnaṃ na jānanti—teṣāṃ dṛṣṭiḥ samyak na bhavati | te niyataṃ punaḥ punaḥ ghora-narakeṣu patanti || sāṅkhya-darśanam etat te pari-saṅkhyānam uttamam | evaṃ hi pari-saṅkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ ||
સામાન્ય મનુષ્યો પ્રકૃતિ અને પુરુષના સહવાસ તથા નિવાસનું યથાર્થ સ્વરૂપ ઠીક ઠીક સમજી શકતા નથી. જે તેમના સ્વરૂપને અન્યથા જાણે છે—અર્થાત્ પ્રકૃતિ અને પુરુષને પરસ્પર ભિન્ન નથી જાણતા—તેમની દૃષ્ટિ સમ્યક્ નથી; તેઓ નિશ્ચયે વારંવાર ઘોર નરકમાં પડે છે. આ જ મેં તમને વિચારપ્રધાન ઉત્તમ સાંખ્ય-દર્શન—શ્રેષ્ઠ પરિસંખ્યાન—સમજાવ્યું છે. આ રીતે વિવેચન કરીને સાંખ્યના જાણકારો કૈવલ્ય, પૂર્ણ મુક્તિ, પ્રાપ્ત કરે છે।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Right knowledge requires discriminating Prakṛti (nature/matter) from Puruṣa (conscious witness). Confusing them is a philosophical error that leads to repeated suffering, while correct analytical discernment (Sāṅkhya parisaṅkhyāna) culminates in kaivalya—liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is expounding Sāṅkhya-style analysis to his listener(s), warning against mistaken metaphysical identification and presenting discriminative knowledge as the path to freedom.