Shloka 7
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
वेददर्शी विद्वान् जैसा बताते हैं, उसके अनुसार नेत्र अध्यात्म है, रूप अधिभूत है और सूर्य अधिदैवत हैं ।। श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथा श्रुतिनिदर्शिन: । शब्दस्तत्राधिभूत॑ तु दिशश्वात्राधिदिवतम्,वैदिक सिद्धान्तका ज्ञान रखनेवाले विद्वान् पुरुष कहते हैं कि श्रोत्र अध्यात्म है, शब्द अधिभूत है, और दिशाएँ अधिदैवत हैं
śrotram adhyātmam ity āhur yathā śruti-nidarśinaḥ | śabdas tatrādhibhūtaḥ tu diśaś cātrādhidaivatam ||
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું—વેદાર્થ દર્શન કરનારા ઋષિઓ કહે છે કે શ્રોત્ર અધ્યાત્મ છે; શબ્દ અધિભૂત છે; અને દિશાઓ અધિદૈવત છે. આ રીતે આત્મા, વિષય અને અધિદૈવ—આ ત્રયના શિસ્તબદ્ધ જ્ઞાનથી અનુભવ સમજાય તો ભ્રમ દૂર થાય અને ધર્મ સાથે સુસંગત જીવન બને.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Perception is explained through a threefold mapping: the inner faculty (adhyātma: the ear), its external object (adhibhūta: sound), and the presiding cosmic/divine principle (adhidaivata: the directions). This helps one see experience as ordered and governed, supporting self-control and dharmic living.
In Śānti Parva’s instruction on knowledge and liberation-oriented dharma, the sage Yājñavalkya teaches by classifying sense experience according to Vedic categories, showing how each sense has an inner basis, an outer object, and a divine regulator.