Shloka 16
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रिये:
manas śrati rājendra cāritaṁ sarvam indriyaiḥ | rājendra! mana indriyair dvārā sañcālitaḥ sarva-viṣayān prati gacchati | indriyāṇi tān viṣayān na paśyanti; mana eva tān nirantaraṁ paśyati | cakṣuḥ manasaḥ sahāyenaiva rūpa-darśanaṁ karoti, na sva-śaktyā ||
યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—રાજેન્દ્ર! ઇન્દ્રિયો સાથે સંબંધિત સમગ્ર અનુભવપ્રવાહનું શાસન મન જ કરે છે. મન ઇન્દ્રિયોના દ્વારા સર્વ વિષયો તરફ જાય છે. ઇન્દ્રિયો પોતે તે વિષયોને સાચે ‘જોતાં’ નથી; મન જ તેમને સતત અનુપશ્ય કરે છે. આંખ પણ મનના સહકારથી જ રૂપ જુએ છે, પોતાની સ્વતંત્ર શક્તિથી નહીં, રાજેન્દ્ર।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Perception is fundamentally a function of the mind: the senses are merely channels, while the mind is the true apprehender. Ethical self-mastery therefore requires disciplining the mind, not merely restraining the external organs.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Yājñavalkya instructs the king on the psychology of cognition—explaining how the mind, operating through the senses, engages objects, and how even sight depends on mental attention.