Shloka 15
Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
मन: षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तका: । त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदा:,(ये सब मिलकर पंद्रह हैं) इनके साथ सोलहवाँ मन है। अध्यात्मगतिका चिन्तन करनेवाले तत्त्वज्ञान-विशारद तुम और दूसरे विद्वान् भी इन्हींको सोलह विकार कहते हैं
manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhur adhyātma-gati-cintakāḥ | tvaṃ caivānye ca vidvāṃsas tattva-buddhi-viśāradāḥ ||
અધ્યાત્મગતિનું ચિંતન કરનારા કહે છે—આ પંદર સાથે સોળમું મન છે; આમ ‘ષોડશક’ પૂર્ણ થાય છે. અને તમે તથા તત્ત્વબુદ્ધિમાં નિપુણ અન્ય વિદ્વાનો પણ આને જ સોળ વિકારો માનો છો.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse frames a recognized doctrinal enumeration: contemplatives of adhyātma describe a ‘sixteenfold’ set of inner modifications, with mind counted among them. The emphasis is on disciplined discernment (tattva-buddhi) that classifies the components shaping embodied experience, supporting self-knowledge and ethical steadiness.
Yājñavalkya is instructing an interlocutor (addressed as ‘you’) within the Śānti Parva’s didactic setting, appealing to the consensus of learned experts: those who reflect on the inner life describe a sixteenfold scheme, and the wise agree on this classification.