Shloka 43
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
इतना ही सांख्यदर्शन है। सांख्यके विद्वान् तत्त्वोंकी संख्या (गणना) करते और प्रकृतिको ही जगत्का कारण बताते हैं। इसीलिये इस दर्शनका नाम सांख्यदर्शन है ।।
tattvāni ca caturviśat pari-saṅkhyāya tattvataḥ | sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu niṣtattvāḥ pañcaviṃśakaḥ || sāṅkhyavettāḥ puruṣaṃ prakṛti-sahitaṃ caturviṃśati-tattvānāṃ parigaṇanāt paraṃ puruṣaṃ jaḍa-tattvebhyo bhinnaṃ pañcaviṃśaṃ niścayanti ||
વસિષ્ઠે કહ્યું— આ જ સાંખ્યનો અર્થ છે. સાંખ્યના વિદ્વાનો તત્ત્વોની ગણના કરે છે અને જગતના કારણરૂપે પ્રકૃતિને જ દર્શાવે છે; તેથી તેનું નામ ‘સાંખ્ય’ છે. તેઓ પ્રકૃતિ સહિત ચોવીસ તત્ત્વોની યથાર્થ પરિગણના કરીને, જડ તત્ત્વોથી ભિન્ન ચેતન પરમપુરુષને પચ્ચીસમો ઠરાવે છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Sāṅkhya is defined by its method of enumerating reality: it counts the twenty‑four material principles with Prakṛti as the causal basis of the world, and then posits a distinct twenty‑fifth principle—Puruṣa, pure consciousness—separate from inert matter. The ethical thrust is discernment: freedom comes from knowing the Self as other than nature’s changing constituents.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha explains to his listener what ‘Sāṅkhya’ means and why it bears that name. He summarizes the doctrine’s key move—systematic enumeration of categories and the decisive separation of Puruṣa from Prakṛti—framing it as a guide to right understanding and inner peace.