Shloka 23
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामस:
buddhi-dravyeṇa dṛśyeta mano-dīpena loka-kṛt | mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhann atāmasaḥ ||
લોકોના સર્જનહાર પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર સૂક્ષ્મ બુદ્ધિતત્ત્વથી—મનને દીપક બનાવી—કરી શકાય છે. વત્સ! તે પરમાત્મા મહા અંધકારની પાર સ્થિત છે અને તમોગુણથી રહિત છે; તેથી વેદપારગામી સર્વજ્ઞ ઋષિઓ તેને ‘તમોનુદ’—અજ્ઞાનનાશક—કહે છે. તે નિર્મળ, શુદ્ધ, અજ્ઞાનરહિત અને કોઈ લિંગ-ચિહ્નોથી રહિત ‘અલિંગ’ છે. આ જ યોગીઓનો યોગ છે; આ સિવાય યોગનું બીજું લક્ષણ શું હોઈ શકે? આવી સાધનાથી યોગી સર્વનો દ્રષ્ટા, અજન્મા, અજર-અમર પરમાત્માનું દર્શન કરે છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Realization of the Supreme is possible when the intellect becomes subtle and discriminative, and the mind is made a steady ‘lamp’ for contemplation. The Supreme is beyond ignorance (tamas) and without limiting attributes (aliṅga); yoga is defined here as this direct inner realization of the unborn, deathless Seer.
In the Mokṣa-oriented discourse of Śānti Parva, Vasiṣṭha instructs his listener on contemplative knowledge: how the purified mind and refined intellect enable direct perception of the world-creator, described as beyond darkness and attribute-less, which yogins realize through disciplined practice.