Shloka 45
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
स एवं फलमाप्रोति त्रिषु लोकेषु मुर्तिमान् । जो इस प्रकार शुभाशुभ फल देनेवाला कर्म करता है, वही तीनों लोकोंमें शरीर धारण करके इन उपर्युक्त फलोंको पाता है || ४४ $ ।।
sa eva phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān | prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam | prakṛtiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā |
વસિષ્ઠે કહ્યું—દેહધારી જ ત્રણેય લોકોમાં ફળ પ્રાપ્ત કરતો દેખાય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં શુભ-અશુભ ફળ આપનારાં કર્મો પ્રકૃતિ જ કરે છે, અને ત્રણેય લોકોમાં ઇચ્છાનુસાર વિહરતી એ જ પ્રકૃતિ તે કર્મફળને ભોગવે છે; પુરુષ અજ્ઞાનથી પોતાને કર્તા-ભોક્તા માને છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes apparent and ultimate agency: although the embodied individual seems to reap results, in philosophical truth actions and their enjoyments belong to Prakṛti; the puruṣa identifies with doership and enjoyership due to ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha explains a Sāṅkhya-style account of karma and experience, shifting responsibility from an eternal self to Prakṛti’s guṇa-driven activity, while noting that mistaken identification binds the self.