Shloka 7
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
पितृणां विषयान ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नूप । सुपर्णविषयान् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा
pitṝṇāṁ viṣayān jñātvā tiryakṣu caratāṁ nūpa | suparṇaviṣayān jñātvā marutāṁ viṣayāṁs tathā ||
ભીષ્મે કહ્યું—હે નરેશ્વર! પિતૃઓના વિષયો, તિર્યક્-યોનિમાં વિચરતા પ્રાણીઓના વિષયો, સુપર્ણ (ગરુડ)ના વિષયો અને મરુતોના વિષયો પણ જાણી લેતાં મનુષ્યને એવો વિવેક મળે છે કે વિવિધ સત્તાઓ પોતાના-પોતાના વિષયો અને પરિસ્થિતિઓથી કેવી રીતે બંધાયેલી છે. આ જ્ઞાન સંયમને પોષે છે—વિષયલાલસાની મર્યાદા અને તેના પરિણામ-દોષ દર્શાવી મનને સર્વ શરતબંધ ‘લોક-પરિધિ’થી પરે મોક્ષમાર્ગ તરફ વાળે છે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse points to a contemplative discipline: by understanding the ‘viṣayas’—the conditioned spheres and sense-objects that govern different classes of beings (ancestors, animals, Garuḍa, Maruts)—one recognizes the relativity and limitation of worldly enjoyments. This supports ethical restraint and strengthens the turn toward Sāṅkhya-Yoga insight aimed at liberation beyond all such domains.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on higher dharma and the paths of knowledge. Here he continues a cosmological-psychological mapping of various beings’ ‘domains’ to show how desire and experience are structured across worlds, preparing the listener for a mokṣa-oriented understanding.