Shloka 69
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
हसितोत्क्ुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् । रोदनाश्रुमलक्षारं संगत्यागपरायणम्
hasitotkuṣṭanirghoṣaṃ nānā-jñāna-sudustaram | rodanāśru-malakṣāraṃ saṅga-tyāga-parāyaṇam, śatru-sūdana |
ભીષ્મે કહ્યું—શત્રુસૂદન! આ ભવસાગર હાસ્ય અને ઊંચા ચિત્કારના ગહન ગર્જનાથી ગુંજે છે; નાનાવિધ અજ્ઞાનથી તે અત્યંત દુસ્તર બન્યો છે; રોદનજનિત આંસુઓ જ તેનું મલિન ખારું જળ છે; અને આસક્તિ‑ત્યાગમાં એકનિષ્ઠતા જ તેનું પરમ આશ્રય—પરનો કિનારો—છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Saṃsāra is portrayed as a perilous ocean whose turbulence is fueled by ignorance and emotional reactivity (laughter, cries, lamentation). The practical means of crossing is tyāga—letting go of saṅga (clinging/attachments)—which functions as the ‘other shore’ or highest refuge leading toward liberation.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira (with Arjuna addressed here by the epithet Śatru-sūdana) using an extended metaphor of the ‘world-ocean.’ This verse highlights specific features of that ocean—its roar, its briny tear-waters, and its near-impassability due to ignorance—before pointing to renunciation as the saving passage.