Shloka 67
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
नानाप्रीतिमहारत्नं दुः:खज्वरसमीरणम् | शोकतृष्णामहावर्त तीक्षणव्याधिमहागजम्
nānāprīti-mahāratnaṁ duḥkha-jvara-samīraṇam | śoka-tṛṣṇā-mahāvartaṁ tīkṣṇa-vyādhi-mahāgajam, śatrusūdana |
ભીષ્મે કહ્યું—શત્રુસૂદન! આ ભવસાગર નાનાવિધ પ્રીતિ‑ભોગના ‘મહારત્નો’થી ભરેલો છે; પરંતુ તેની પવન દુઃખ‑જ્વર છે; તેના મહાભમરો શોક અને તૃષ્ણા છે; અને તેની અંદર તીવ્ર વ્યાધિઓ જલહાથી સમાન વિહરે છે. ત્યારબાદ સિદ્ધ યતિઓ પ્રજ્ઞારૂપી નૌકાથી તે ઘોર સાગરને પાર કરી, આકાશસમાન નિર્મળ પરબ્રહ્મમાં પ્રવેશ કરે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Worldly life (saṁsāra) is portrayed as a perilous ocean: what seems precious (attachments and pleasures) is embedded in suffering, driven by the ‘winds’ of affliction, and churned by grief and craving. The way across is prajñā/jñāna (discriminative wisdom) supported by discipline and detachment, culminating in entry into the pure Supreme Brahman.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he addresses Kṛṣṇa by the epithet Śatrusūdana while continuing an extended allegory of the ‘ocean of saṁsāra,’ listing its dangers (sorrow, craving, disease) and implying the ascetic’s passage beyond it through wisdom.