Shloka 36
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
गर्हितं महतामर्थ सांख्यानां विदितात्मनाम् | भरतश्रेष्ठ] तामस, राजस और सात्त्विक--इन तीन प्रकारके प्राणियोंके जो तत्त्वज्ञानी महात्मा पुरुषोंद्वारा निन्दित मोक्षविरोधी व्यवहार हैं, उनको भी जानना चाहिये ।।
garhitaṁ mahatām artha sāṅkhyānāṁ viditātmanām | bharataśreṣṭha tāmasa-rājasa-sāttvikānāṁ trividha-prāṇināṁ ye tattvajñaiḥ mahātmabhiḥ puruṣaiḥ ninditā mokṣa-virodhinaḥ vyavahārāḥ, tān api jñātum arhasi || upaplavāṁs tathā ghorān śaśinaḥ tejasas tathā | nareśvara ghorotpātān candragrahaṇaṁ sūryagrahaṇaṁ tārāṇāṁ patanaṁ nakṣatra-gati-viparyayaṁ pati-patnyoḥ duḥkhadāyaka-viyogaṁ ca—yāni loke bhavanti, tāny api jñātvā sva-kalyāṇasya upāyaṁ kuryāḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તમસ, રજસ અને સત્ત્વ—આ ત્રણ ગુણોથી ઉત્પન્ન થતા જે જે વર્તન મહાત્મા તત્ત્વજ્ઞ, આત્મસાક્ષાત્કારી સાંખ્યજન મુક્તિમાં અવરોધક માનીને નિંદે છે, તે પણ તું જાણી લે. અને હે નરેશ્વર! જગતમાં જે ભયંકર ઉપદ્રવો થાય છે—ઘોર અપશકુન, ચંદ્રગ્રહણ અને સૂર્યગ્રહણ, તારાઓનું તૂટી પડવું, નક્ષત્રગતિમાં ઉથલપાથલ, તથા પતિ-પત્નીનો શોકજનક વિયોગ—આ બધાં ચિહ્નો સમજીને પોતાના કલ્યાણનો ઉપાય કર.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma urges the king to discern which patterns of conduct—shaped by tamas, rajas, and even sattva—are criticized by realized truth-knowers because they hinder liberation, and to respond wisely to worldly disturbances and ominous events by taking up measures that secure true welfare (kalyāṇa) rather than being driven by confusion or fear.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues his counsel on right living and spiritual aim: he lists liberation-obstructing behaviors and then points to frightening occurrences in the world—eclipses, celestial irregularities, and painful domestic separations—as realities a ruler should recognize and use as prompts for prudent, welfare-oriented action.