Shloka 15
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
षड्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभ: पञ्चगुणं तथा । बुद्धि चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्न त्रिगुणं तथा
ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā | buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ tathā ||
ભીષ્મે કહ્યું—મન છ ગુણવાળું, આકાશ પાંચ ગુણવાળું, બુદ્ધિ ચાર ગુણવાળી અને તમ (અજ્ઞાન) ત્રણ ગુણવાળું છે એમ જાણીને, સાધક અનુભવની આ ક્રમબદ્ધ રચનાનો વિવેક મેળવે છે; એ વિવેકથી વિષયાસક્તિ છૂટે છે અને મોક્ષમાર્ગ સ્થિર થાય છે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches analytical discernment: by classifying mind, space, intellect, and tamas according to their respective sets of qualities, a seeker learns to distinguish the layers of experience and loosen attachment to sense-objects—an aid to liberation-oriented knowledge (jñāna) in Sāṅkhya-Yoga.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical exposition to the king, presenting a compact schema of how different inner and elemental principles are understood through their ‘qualities,’ as part of a broader teaching on knowledge and release.