Shloka 1
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
ऑपन--मा जल बछ। जज: एकाधिकंत्रेशततमो<ध्याय: सांख्ययोगके अनुसार साधन और उसके फलका वर्णन युधिछिर उवाच सम्यक् त्वया<यं नृपते वर्णित: शिष्टसम्मत: । योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा
yudhiṣṭhira uvāca: ki tad akṣaram ity uktaṁ yasmān nāvartate punaḥ? ki ca tat kṣaram ity uktaṁ yasmād āvartate punaḥ?
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— જેને ‘અક્ષર’ કહે છે—જેને જાણ્યા પછી ફરી પાછા ફરવું પડતું નથી—તે શું છે? અને જેને ‘ક્ષર’ કહે છે—જેના કારણે ફરી પાછા ફરવું પડે છે—તે શું છે?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a key liberation inquiry: distinguishing the imperishable (akṣara)—that knowledge of which ends rebirth—from the perishable (kṣara), attachment to which sustains return to saṁsāra. It sets up a metaphysical and soteriological contrast central to Sāṅkhya-Yoga discussions in the Mokṣa-dharma section.
In the Mokṣa-dharma discourse of Śānti Parva, Yudhiṣṭhira, as a student seeking release and clarity, asks his teacher to define two fundamental categories—akṣara and kṣara—and to explain why one leads beyond return while the other leads to repeated return.