Shloka 20
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यत: । कृते5पि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना,“जब स्वजनोंको तुम्हारे देखते-देखते ही मौत मार ही डालती है और तुम उन्हें बचानेके लिये महान् प्रयत्न करनेपर भी सफल नहीं हो पाते, तब इस विषयमें तुम्हें स्वयं ही यह विचार करना चाहिये कि मेरी क्या शक्ति है?”
Bhīṣma uvāca: svajanaṃ hi yadā mṛtyur hanty eva tava paśyataḥ | kṛte 'pi yatne mahati tatra boddhavyam ātmanā ||
જ્યારે તારી નજર સામે જ મૃત્યુ સ્વજનોને હરી લે છે અને તું મહાન પ્રયત્ન કર્યા છતાં તેમને બચાવી શકતો નથી, ત્યારે તારે પોતે જ સમજવું જોઈએ—આમાંથી શું બોધ થાય છે; મનુષ્યની શક્તિ કેટલી સીમિત છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even the strongest human effort cannot always prevent death, especially when it comes to one’s own loved ones. Recognizing this limitation is meant to cultivate clear judgment, humility, and steadiness—reducing despair and the illusion of total control.
Bhishma, in his Shanti Parva instruction, addresses the reality of bereavement: one may witness the death of relatives despite strenuous attempts to protect them. He uses this to guide the listener toward reflective understanding and acceptance of mortality’s inevitability.