Shloka 14

जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः

Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry

Devanagari script

यदूर्ध्व पादतलयोरवाड़ मूर्थ्नश्व॒ पश्यसि । एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे,पैरोंके तलुओंसे लेकर ऊपरकी ओर और मस्तकसे नीचेकी ओर जितना भी शरीर है, इसके भीतर यह बुद्धि पूर्णरूपसे व्याप्त हो रही है

Transliteration

yad ūrdhvaṃ pāda-talayor avāṅ mūrdhnaś ca paśyasi | etasminn eva kṛtsneyam vartate buddhir antare ||

Translation

ભીષ્મે કહ્યું—પગના તળિયાથી ઉપર અને મસ્તક સુધી તું જે દેહભાગ જુએ છે, તે સમગ્ર દેહની અંદર બુદ્ધિ વ્યાપીને કાર્ય કરે છે।

Word by Word

• यत्: whatever/that which
• यत्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: यद्
• Form: Neuter, Nominative/Accusative, Singular

• ऊर्ध्वम्: upwards
• ऊर्ध्वम्: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ऊर्ध्व

• पादतलयोः: of the two soles of the feet
• पादतलयोः: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: पादतल
• Form: Neuter, Genitive, Dual

• अवाक्: downwards
• अवाक्: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: अवाक्

• मूर्ध्नः: from the head (crown)
• मूर्ध्नः: Apadana
• Type: Noun
• Root: मूर्धन्
• Form: Masculine, Ablative/Genitive, Singular

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• पश्यसि: you see
• Type: Verb
• Root: दृश्
• Form: Present, Second, Singular, Parasmaipada

• एतस्मिन्: in this
• एतस्मिन्: Adhikarana
• Type: Pronoun
• Root: एतद्
• Form: Neuter, Locative, Singular

• एव: indeed/just
• Type: Indeclinable
• Root: एव

• कृत्स्ना: entire/whole
• Type: Adjective
• Root: कृत्स्न
• Form: Feminine, Nominative, Singular

• इयम्: this
• इयम्: Karta
• Type: Pronoun
• Root: इदम्
• Form: Feminine, Nominative, Singular

• वर्तते: exists/abides/operates
• Type: Verb
• Root: वृत्
• Form: Present, Third, Singular, Atmanepada

• बुद्धिः: intellect/understanding
• बुद्धिः: Karta
• Type: Noun
• Root: बुद्धि
• Form: Feminine, Nominative, Singular

• अन्तरे: within/inside
• अन्तरे: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: अन्तर

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma
• buddhi (intellect)
• body (from soles to crown)