Shloka 93
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आपका मुख विकृत है। जिह्नला खड्गके समान है। आपका मुख दाढ़ोंसे सुशोभित होता है। आप कच्चे-पक्के फलोंके गुद्देके लिये लुभायमान रहते हैं। तुम्बी और वीणा आपको विशेष प्रिय हैं। आपको प्रणाम है ।।
āpaka mukha vikṛta hai. jihnalā khaḍga-ke samāna hai. āpaka mukha dāṛhoṃ-se suśobhita hotā hai. āpa kaccā-pakkā phaloṃ-ke gudde ke liye lubhāyamāna rahate haiṃ. tumbī aur vīṇā āpako viśeṣa priya haiṃ. āpako praṇāma hai. namo vṛṣāya vṛṣyāya govṛṣāya vṛṣāya ca | kaṭaṅkaṭāya daṇḍāya namaḥ pacapacāya ca ||
હે દેવ, તમારું મુખ વિકૃત છે; તમારી જિહ્વા ખડ્ગ સમાન છે; તમારું મુખ દાઢોથી શોભિત છે. કાચા-પાકા ફળોના ગૂદાં માટે તમે લલચાવો છો. તુંબિ અને વીણા તમને વિશેષ પ્રિય છે. તમને પ્રણામ—વૃષ, વૃષ્ય, ગોવૃષ અને ફરી વૃષને નમસ્કાર; કટંકટ, દંડ અને પચપચને પણ નમસ્કાર.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse functions as a protective or devotional litany: by naming and saluting a fearsome power through multiple epithets, the reciter acknowledges its might and seeks auspiciousness or restraint of harm. Ethically, it reflects the Mahābhārata’s theme that speech (stuti, naming, mantra-like praise) can be a disciplined act aligned with dharma when used to avert danger and uphold order.
Bhishma is reciting a description and a sequence of salutations to a formidable being, marked by terrifying features (distorted face, sword-like tongue, fangs) and distinctive likes (fruit pulp, tumbī and vīṇā). The clustered names—Vṛṣa, Vṛṣya, Govṛṣa, Kaṭaṅkaṭa, Daṇḍa, Pacapaca—indicate a formal invocation, as if addressing different aspects or appellations of the same power.