Shloka 140
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
मृत्यु, क्षुर॒ .छेदन करनेका शस्त्र), कृत्य (छेदन करने योग्य), पक्ष (मित्र) तथा अपक्ष- क्षयंकर (शत्रुपक्षका नाश करनेवाले) भी आप ही हैं। आप मेघके समान काले, बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले और प्रलयकालीन मेघ हैं ।।
mṛtyuḥ kṣuraś chedana-karaṇaṃ śastraṃ kṛtyaṃ chedana-yogyaṃ pakṣaḥ mitram apakṣa-kṣayaṅkaraḥ śatru-pakṣa-nāśakaś ca tvam eva | tvam megha-samaḥ kālaḥ mahā-dāḍhāḥ pralayakālīya-meghaḥ || ghaṇṭo ’ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milī-milī | brahma-kāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tri-daṇḍa-dhṛk tvam eva ||
ભીષ્મે કહ્યું— મૃત્યુ તમે જ છો; તમે જ ક્ષુર—છેદન કરનાર શસ્ત્ર, તમે જ કૃત્ય અને છેદ્ય પણ. તમે જ પક્ષ (મિત્ર) અને અપક્ષ-ક્ષયકર (શત્રુપક્ષનો નાશ કરનાર) છો. તમે મેઘશ્યામ, મહાદંષ્ટ્ર અને પ્રલયમેઘ સમાન છો. ‘ઘણ્ટ’, ‘અઘણ્ટ’, ‘ઘટી’, ‘ઘણ્ટી’, ‘ચરુચેલી’ અને ‘મિલી-મિલી’—આ બધાં પણ તમે જ; જે પ્રગટ-અપ્રગટ કરે, કર્મફળથી બાંધે, લોકોમાં નાદરૂપે ગુંજે, જીવો સાથે ક્રીડા કરે અને કારણરૂપે સર્વત્ર વ્યાપ્ત રહે. તમે જ બ્રહ્મ; તમે જ અગ્નિસ્વરૂપ; તમે જ દંડી, મુંડ અને ત્રિદંડધારી છો.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the supreme principle as both terrifying and sustaining: Death and Time, ally and destroyer, manifest and unmanifest. Ethically, it frames worldly power and mortality as expressions of a single cosmic order, urging humility and surrender to dharma rather than ego-driven control.
In Śānti Parva, Bhīṣma—lying on the bed of arrows—utters a hymn-like sequence of divine epithets. Here he praises the deity as the force behind destruction, karmic fruition, and ascetic discipline, using dense names and images (cloud-dark, pralaya, bells/time-measures) to convey omnipresence and sovereignty.