Shloka 103
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आप ही यज्ञके निर्वाहक अथवा उसे सब देवताओंतक पहुँचानेवाले अग्निदेव हैं। आप मन और इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाले हैं। आप ही भक्तोंका कष्ट देखकर संतप्त होनेवाले तथा शत्रुओंको संताप देनेवाले हैं। आप ही तट हैं। आप ही तटवर्ती नदी आदि हैं तथा आप ही तटोंके पालक हैं। आपको नमस्कार है ।।
bhīṣma uvāca | āpa hi yajñasya nirvāhakaḥ athavā taṁ sarva-devatābhyaḥ prāpayitā agnidevaḥ asi | tvaṁ mana-indriyāṇāṁ vaśīkartā asi | tvaṁ bhaktānāṁ duḥkhaṁ dṛṣṭvā santaptaḥ, śatrūṇāṁ ca santāpa-kartā asi | tvaṁ eva taṭaḥ asi | tvaṁ eva taṭavartinī nadī-ādayaḥ asi, tathā tvaṁ eva taṭānāṁ pālakaḥ asi | te namaḥ || annadāya annapataye namas tv annabhuje tathā | namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca ||
ભીષ્મ બોલ્યા— તમે જ યજ્ઞના નિર્વાહક છો; તમે જ અગ્નિદેવ છો, જે હવિને સર્વ દેવતાઓ સુધી પહોંચાવો છો. તમે મન અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર છો. ભક્તોના દુઃખને જોઈ તમે કરુણાથી સંતપ્ત થાઓ છો અને શત્રુઓને તમારા તેજથી સંતાપ આપો છો. તમે જ તટ છો; તમે જ તટવર્તી નદી વગેરે છો; અને તમે જ તટોના પાલક છો. તમને નમસ્કાર. તમે જ અન્નદાતા, અન્નપતિ અને અન્નભોક્તા છો. સહસ્ર શિરો અને સહસ્ર ચરણો ધરાવનાર તમને વારંવાર પ્રણામ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents the Supreme as both immanent and transcendent: the power that sustains ritual order (yajña/Agni), grants inner discipline (control of mind and senses), protects devotees with compassionate concern, and governs cosmic nourishment (food as giver, lord, and enjoyer). It frames ethical life as sustained by divine order and self-mastery, while devotion recognizes the One behind all functions.
In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and related teachings. Here he offers a hymn of praise (stuti), addressing the divine as the universal principle manifesting as sacrificial fire, moral restraint, protection, and cosmic form, culminating in salutations to the all-pervading thousand-headed, thousand-footed Lord.