Shloka 38
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
शतं सहस्त्राणि ततक्ष्रित्वा प्राप्रोति वर्ण हरितं तु पश्चात् स चैव तस्मिन् निवसत्यनीशो युगक्षये तपसा संवृतात्मा
śataṃ sahasrāṇi tatakṣṛtvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt | sa caiva tasmin nivasaty anīśo yugakṣaye tapasā saṃvṛtātmā ||
ભીષ્મે કહ્યું— ત્યારબાદ દેહધારી લાખો વખત (અથવા લાખો વર્ષો સુધી) ક્લેશ ભોગવીને પછી હરિતવર્ણ પ્રાપ્ત કરે છે—અર્થાત્ પશુ-પક્ષી વગેરે નીચ યોનિઓમાં પ્રવેશ કરે છે. એ સ્થિતિમાં પણ તે અશક્ત બની મહાદુઃખે વસે છે. પરંતુ યુગાંતમાં તપના પ્રભાવથી—અંતઃકરણ સુરક્ષિત અને સ્થિર બની—તે તે સંકટમાંથી મુક્ત થાય છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Actions have long-lasting consequences: after prolonged suffering in punitive states, a being may fall into constrained lower births; yet the accumulated force of tapas—understood as austerity and/or ripened past merit and discernment—can eventually protect the self and enable release from danger.
Bhishma describes a post-mortem trajectory: extended torment (interpreted by the tradition as hellish wandering), followed by rebirth in lower, helpless conditions (symbolized by a ‘green’ state), and finally a rescue at the end of an aeon through the protective power of tapas.