Shloka 36
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परागतिर्जीवगणस्य दैत्य | आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थान तथा नि:सरणं च तेषाम्
śataṁ sahasrāṇi caturdaśeha parāgatir jīvagaṇasya daitya | ārohaṇaṁ tatkṛtam eva viddhi sthānaṁ tathā niḥsaraṇaṁ ca teṣām ||
ભીષ્મે કહ્યું— હે દૈત્ય! અહીં જીવસમૂહની પરાગતિ ચૌદ લાખ કહી છે. એ જ ચૌદ કરણો દ્વારા તેમનું ઊર્ધ્વલોકોમાં આરોહણ થાય છે; તેમજ વિવિધ સ્થાનોમાં તેમનું નિવાસસ્થાન અને ત્યાંથી નીકળવું કે અધઃપતન પામવું પણ એ જ પર આધારિત છે. તેથી જાણ— આંતરિક અને બાહ્ય ઇન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણની નૈતિક દિશા જ જીવનું ઉન્નતિ, સ્થિતી કે પતન નક્કી કરે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A being’s rise to higher states, stability in a given state, and fall from it are governed by the functioning and moral orientation of the fourteen instruments (five sense-organs, five action-organs, and the inner faculties such as mind and intellect). Hence ethical discipline of these faculties is decisive for one’s destiny.
In Bhīṣma’s instruction during the Śānti Parva, he addresses a Daitya-lord and explains a cosmological-ethical account of how living beings experience many kinds of destinies, emphasizing that these outcomes depend on the operation of the senses and inner faculties.