Shloka 12
इन्द्रेण वृत्रवधः, ब्रह्महत्याया अनुगमनम्, तथा च विभाजन-निवासविधानम्
Indra’s defeat of Vṛtra; pursuit by Brahmahatyā; allocation of her abodes
यच्छेद् वाड्मनसी बुद्धया तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा । ज्ञानमात्मावबोधेन यच्छेदात्मानमात्मना
yacched vāḍmanasī buddhyā tāṁ yacchej jñānacakṣuṣā | jñānam ātmāvabodhena yacched ātmānam ātmanā ||
ભીષ્મે કહ્યું—બુદ્ધિ દ્વારા વાણી અને મનને સંયમિત કરવું; અને તે બુદ્ધિને જ્ઞાન-ચક્ષુ દ્વારા નિયંત્રિત કરવી. જ્ઞાનને આત્મબોધથી સ્થિર કરવું; અને અંતે આત્માને આત્મા દ્વારા જ વશમાં કરવો.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A graded inner discipline: control speech and mind through buddhi (discernment), refine buddhi through jñāna (true insight), stabilize jñāna through direct self-awakening (ātmāvabodha), and ultimately let the Self govern the self—so restraint becomes liberation-oriented, not merely suppression.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the path to peace after the war. This verse occurs in a teaching sequence emphasizing inner mastery—how a ruler or seeker should cultivate self-governance as the foundation for ethical life and lasting tranquility.