Shloka 3

Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ

Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel

Devanagari script

विज्ञानार्थ हि पञ्चानामिच्छा पूर्व प्रवर्तते । प्राप्पयैक॑ जायते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! मनुष्यको (शब्द, स्पर्श, रूप, रस एवं गन्ध--इन) पाँचों विषयोंका अनुभव करनेके लिये पहले इच्छा होती है। फिर उन पाँचों विषयोंमेंसे किसी एकको पाकर उसके प्रति राग या द्वेष हो जाता है

Transliteration

vijñānārtha hi pañcānām icchā pūrvaṁ pravartate | prāpyaikaṁ jāyate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha ||

Translation

ભીષ્મે કહ્યું— હે ભરતશ્રેષ્ઠ! શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—આ પાંચ વિષયોનું જ્ઞાન મેળવવા માટે પહેલાં ઇચ્છા જાગે છે અને પ્રવૃત્તિ શરૂ થાય છે. પછી એમાંથી કોઈ એક વિષય પ્રાપ્ત થતાં તેની પ્રત્યે કામ (રાગ) અથવા દ્વેષ જન્મે છે.

Word by Word

विज्ञानार्थम्for the purpose of cognition/experience

हिindeed/for

पञ्चानाम्of the five

इच्छाdesire/wish

पूर्वम्first/beforehand

प्रवर्ततेarises/sets in/comes into operation

प्राप्यhaving obtained

एकम्one (of them)

जायतेis born/arises

कामःdesire/attachment

द्वेषःaversion/hatred

वाor

भरतर्षभO bull among the Bharatas

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhīṣma

Bharatarṣabha (address to Yudhiṣṭhira)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Geographic Context

Sandhi Notes