Shloka 44
परिव्राजक-आचारः (Conduct of the Wandering Renunciant) — Mahābhārata, Śānti-parva 269
एषैव निष्ठा सर्वत्र यत् तदस्ति च नास्ति च । एतदन्त च मध्यं च सच्चासच्च विजानतः
eṣaiva niṣṭhā sarvatra yat tad asti ca nāsti ca | etad antaṁ ca madhyaṁ ca saccāsacca vijānataḥ ||
કપિલે કહ્યું—શાસ્ત્રબોધમાં સર્વત્ર એક જ સ્થિર નિષ્કર્ષ છે: જે જે દૃશ્ય પદાર્થ દેખાય છે, તે પ્રતીતિના કાળમાં ‘છે’ એમ માનવામાં આવે છે; પરંતુ પરમાર્થજ્ઞાનની સ્થિતિમાં તે ખંડિત થઈ ‘નથી’ ઠરે છે. જે જ્ઞાની સત્ અને અસત્ નો વિવેક કરે છે, તેની દૃષ્ટિએ સદસત્-સ્વરૂપ બ્રહ્મ જ આ જગતનું આદિ, મધ્ય અને અંત છે.
कपिल उवाच
Educational Q&A
The verse states a pan-śāstric conclusion: the world is experienced as existent while it appears, but from the standpoint of highest knowledge it is sublated; the wise discern the interplay of sat/asat and recognize Brahman as the ultimate ground—spoken of as the beginning, middle, and end of the cosmos.
In Śānti Parva’s didactic discourse, Kapila instructs on liberation-oriented knowledge, emphasizing how a knower interprets worldly phenomena: valid for experience, yet not ultimately real, with Brahman as the underlying reality to be realized.