Shloka 49
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
परवानस्मि चेत्युक्त: प्रणयिष्यति तेन च । अत्र चाकुशले जाते स्त्रिया नास्ति व्यतिक्रम:,“मैंने विनयपूर्वक कहा--“भगवन्! मैं आपके अधीन हूँ। आपके पदार्पणसे मैं सनाथ हो गया।” मुझे आशा थी कि मेरे इस सदव्यवहारसे संतुष्ट होकर अतिथिदेवता मुझसे प्रेम करेंगे; परंतु यहाँ इन्द्रकी विषयलोलुपताके कारण दुःखद घटना घटित हो गयी। इसमें मेरी सत्रीका कोई अपराध नहीं
paravān asmi cety uktaḥ praṇayiṣyati tena ca | atra cākuśale jāte striyā nāsti vyatikramaḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું—મેં વિનયપૂર્વક કહ્યું, ‘ભગવન્! હું આપના અધિન છું.’ મને આશા હતી કે આ સદ્વ્યવહારથી અતિથિદેવતા સ્નેહ કરશે; પરંતુ અહીં ઇન્દ્રની વિષયાસક્તિથી દુઃખદ ઘટના બની. આમાં સ્ત્રીનો કોઈ દોષ નથી; તેણે કોઈ મર્યાદા ભંગ કરી નથી.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes ethical discernment in assigning blame: even when misfortune arises, one should not accuse the innocent. It also highlights the ideal of atithi-dharma (reverence to guests) and warns that uncontrolled desire—even in a powerful figure like Indra—can cause harm.
The speaker recounts that he humbly submitted himself to a guest’s authority, expecting goodwill in return. Instead, an unfortunate incident occurs because of Indra’s lustful impulse, and the speaker explicitly absolves the woman of wrongdoing.