Shloka 163
Adhyāya 262: Śabda-brahman, Para-brahman, and the Ethics of Tyāga
Kapila–Syūmaraśmi Saṃvāda
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुन: । जो करने योग्य कर्मोको अपना कर्तव्य समझता है और उसका पालन न होनेपर भय मानता है
brahmaiva vartate loke naiva kartavyatāṃ punaḥ |
આ લોકમાં બ્રહ્મ જ પ્રવર્તે છે; તેથી બ્રહ્મથી ભિન્ન કોઈ બાંધક ‘કર્તવ્ય’ નથી. જે કરવાપાત્ર કર્મોને પોતાનું કર્તવ્ય માને અને તે પાલનમાં ચૂક થાય તો ભય પામે; જેના દૃષ્ટિમાં ઋત્વિક, હવિષ્ય, મંત્ર અને અગ્નિ—બધું બ્રહ્મ જ છે; અને જે કોઈ કર્તવ્યને ‘મારું’ કહી સ્વીકારતો નથી—કર્તૃત્વના અભિમાનથી રહિત—એ જ સાચો બ્રાહ્મણ છે.
चुलाधार उवाच
Educational Q&A
Seeing Brahman as the sole reality behind all actions and ritual elements dissolves the ego of doership and possessive duty; true brāhmaṇa-hood is defined by this non-appropriating wisdom rather than by mere ritual performance.
Cūlādhāra is instructing his interlocutor in Śānti Parva by redefining dharma and brahminhood: he shifts the focus from fear-driven obligation and external ritual identity to inner realization—everything involved in sacrifice is Brahman, and one should act without the conceit ‘I am the doer’ or ‘this duty is mine’.