Shloka 1
Jājali’s Austerities and the Summons to Tulādhāra (जाजलि–तुलाधार-इतिहासः)
व्यासजी कहते हैं--बेटा! मनुष्यकी हृदयभूमिमें मोहरूपी बीजसे उत्पन्न हुआ एक विचित्र वृक्ष है
vyāsa uvāca—vatsa! manuṣyasya hṛdayabhūmau mohākhya-bījāt utpannaḥ ekaḥ vicitraḥ vṛkṣaḥ asti, yasya nāma kāmaḥ. krodhaś ca abhimānaś ca tasya mahā-skandhau. kartum icchā tasmin jala-siñcana-pātram iva. ajñānaṃ tasya mūlam. pramāda eva tasya siñcanīyaṃ jalam. pareṣāṃ doṣa-darśanaṃ tasya pattram, pūrva-janmani kṛta-pāpāni ca tasya sāra-bhāgāḥ.
વ્યાસજી કહે છે—બેટા! મનુષ્યની હૃદયભૂમિમાં મોહ-રૂપ બીજમાંથી એક વિચિત્ર વૃક્ષ ઊગે છે; તેનું નામ ‘કામ’ છે. ક્રોધ અને અભિમાન તેના મહાન્ સ્કંધ છે. કંઈક કરવાની ઇચ્છા એ તેને પાણી સિંછવાનું પાત્ર છે. અજ્ઞાન તેની જડ છે અને પ્રમાદ એ તેને પોષતું જળ. બીજાના દોષ જોવું તેના પાંદડા છે, અને પૂર્વજન્મમાં કરેલા પાપો તેનો સારભાગ છે।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Desire (kāma) is portrayed as an inner tree rooted in ignorance and sprouting from delusion; it is strengthened by heedlessness, supported by anger and pride, and spreads through fault-finding and karmic residues. Ethical progress requires cutting this growth at its root—through vigilance, knowledge, and restraint.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vyāsa addresses his listener affectionately and delivers a moral-psychological allegory: he maps common mental afflictions onto parts of a tree to show how desire arises, is nourished, and becomes entrenched in the human heart.