Shloka 5
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
ताप: पाक: प्रकाशश्न ज्योतिश्नक्षुश्न॒ पजचमम् । तस्य रूपं गुणं विद्यात् ताम्रगौरासितात्मकम्
tāpaḥ pākaḥ prakāśaś ca jyotiś cakṣuś ca pañcamam | tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāt tāmra-gaurāsitātmakam ||
વ્યાસ કહે છે—તાપ, પાક (પકાવવું/પરિપાક), પ્રકાશ, જ્યોતિ (દીપ્તિ) અને નેત્રેન્દ્રિય—આ બધાં તેજ (અગ્નિતત્ત્વ)નાં કાર્યો છે. તેનું પ્રત્યક્ષ રૂપ-ગુણ તામ્ર, ગૌર (ઉજ્જ્વળ) અને અસિત (શ્યામ) વગેરે વર્ણરૂપે પ્રગટે છે એમ સમજવું જોઈએ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Tejas (the fire principle) is known by its functions—heat, transformation/cooking, illumination, radiance, and enabling sight—and by its visible qualities such as coppery, bright, or dark coloration; thus one should infer subtle causes from observable effects.
In the Shanti Parva’s philosophical instruction, Vyasa is enumerating the characteristics of a fundamental element (tejas/agni), describing how it manifests in the world and in the senses, as part of a broader teaching on tattvas and discernment.